Adalet Ağaoğlu’nun 1984 tarihli romanı. 12 Eylül 1980’deki darbeden önceki günlerde Eskişehirli bir ailenin üyelerini ve onlarla ilişkisi olan diğerlerini anlatan kitap, her bir bölümünde farklı bir karakterin 1979’da, “günlerin en uzunuyla gecelerin en kısasına” daha zaman olduğu bir günün gecesindeki eş zamanlı anlarda yaşadıklarını getiriyor okuyucunun karşısına. “Karanlık zamanlar”ın gerilimli ve tehlikeli günlerinde bireylerin üzerlerinde hissettikleri baskıları “üç beş kişi”nin duyguları, düşünceleri ve eylemleri/eylemsizlikleri üzerinden ele alan kitapta, Ağaoğlu’nun anlatım yöntemi tercihleri oldukça çekici ve romana ayrı bir değer katıyor. Ülke atmosferinin hızla daha da karardığı günlerde ve sokağa çıkma yasağının başlamasından kısa bir süre önce birbirlerinden farklı yerlerde olan “üç beş” karakterin o anda yaşadıkları ve hissettiklerinin geriye dönüşlerle anlatıldığı roman sınıf meselesi, farklı iktidar tipleri, kadının toplumsal konumu ve aydın-halk ilişkisinin de aralarında olduğu farklı temaları işlerken, toplumsal ve politik tarihimize belge niteliğinde bir ışık da tutuyor. Ağaoğlu’nun bu hem biçimsel özellikleri hem içeriği açısından önemli kitabı sadece edebiyatseverlerin değil, ülkenin toplumsal tarih öyküsüyle ilgilenenlerin de okuması gereken bir çalışma.
Karakterlerden birinin bineceği treni karşılamaya giden bir diğeri ile açılan roman o yolculuğa çıkması beklenenle sona eriyor ve yedi bölümde altı farklı karakteri odağına alıyor. Ağaoğlu’nun hikâyesi 1980 darbesinden önceki anarşi günlerinde, sıradanlaşan sokağa çıkma yasağının başlamasından önceki saatlerde geçiyor ve bu altı karakterin hem kişisel hikâyelerini hem de bu hikâyelerin diğerlerininki ile örtüşen yanlarını ele alıyor: Kitabın açılış bölümünün “başrol”ündeki Murat, Eskişehirli tanınmış bir ailenin İstanbul’da yaşayan, bir şarkıcıya (Selmin) tutulmuş, arkadaşlarının politik mücadelelerinin dışında kalmış ve beste yapan bir genç adam; ablası Kısmet, bir erkek olarak Murat’a tanınan imkânlardan yoksun kalmış ve mutsuz bir evliliğin içinde sıkışıp kalmış bir kadın; dayıları Ferit başarılı ve ülkenin kalkınması için fikirleri olan bir iş adamı; Kardelen Kısmet’in emekçi sınıfından bir arkadaşı; Selmin’in annesi olan Neval aile olarak sahip oldukları zengin ve parlak günleri geride bırakmış bir kadın. Murat’ın arkadaşı ve Kısmet’in bir zamanlar âşık olduğu, solcu bir örgütün üyesi Ufuk; Murat ve Kısmet’in annesi, kocasını erken yaşta kaybetmiş ve şimdi ağır hasta olan babasına bakan Türkân; Ferit’in aralarında akademisyenlerin de olduğu aydın arkadaşları… Ağaoğlu tüm bu ve diğer karakterler aracılığıyla, bize -muhtemelen- 1980 Haziran ayının bir gecesinde İstanbul, Eskişehir ve Ankara’da yaşananları anlatırken, toplumun da bir resmini çiziyor. Yedi bölümün tümünü birbirine bağlayan sadece karakterler arasındaki, ilişkiler değil, anlatılanların aynı anda yaşanması ve bunun her bölümde tekrarlanan “Günlerin en uzunuyla gecelerin en kısasına ise zaman var daha” cümlesi de oluyor.
Her bir bölümde sık sık geçmişe gidiyor karakterler hatırladıkları aracılığıyla ama temel olarak yedi bölümde okuduklarınızın eş zamanlılığı çekici ve gerilimli bir tempo kazandırıyor kitaba. Kısmet’in trene binip binmeyeceği veya Murat’ın onu karşılamaya yetişip yetieşmeyeceği gibi daha somut unsurlarla da desteklenen gerilim, romana çekicilik kattığı gibi tempo da kazandırıyor ve elinizden hiç bırakmadan okumaya teşvik ediyor. Meseleleri olan karakterlere sahip bir roman için kuşkusuz önemli bir başarı bu ve Ağaoğlu’nun daha ilk sayfalardan başlayarak mekânları, dönemi ve karakterleri, birbirleriyle ilişkilerini de kapsayacak şekilde anlatma becerisi bu başarıyı daha da artırıyor. Her bir bölümün hemen hemen tamamının tek bir karaktere ayrılması, satırlar yazarın ağzından yazıldığı halde, o bölümü kahramanı olan karaktere ait kılıyor ve okuyucuyu ona fiziksel ve ruhsal olarak yaklaştırıyor.
Adalet Ağaoğlu birkaç saate sığan olayları anlatırken sık sık geçmişe gidiyor ve karakterlerin eylemlerini ve bu eylemleri doğuran düşüncelerini ve duygularını özellikle bir kronolojik sıra takip etmeden ve sık sık da okuyucuyu yanıltacak şekilde, hayal edilen ama gerçekte yaşanmayanlarla birlikte anlatıyor. Örneğin Murat’ın Kısmet’i karşılamak için Haydarpaşa Garı’na gitmesinin anlatıldığı ilk bölümde Kısmet’in trenden inmesi/inmemesi üzerine yazılı cümleleri okuyoruz ama birkaç satır sonra bunun Murat’in hayal ettiği anlar olduğunu anlıyoruz. Metne dinamizm katan bu tercih, ilgili karakterin içinde bulunduğu ruh halini, savrulduğu düşünceleri ve mücadele ettiklerini daha yakından hissetmemizi de sağlıyor. Ağaoğlu’nun tüm karakterlerini üzerlerinde baskı yaratan farklı travmalar, trajediler ve sırlara sahip olarak yaratması, ilk bakışta kolaycı bir tavır gibi görünse de, bu öğelerin zarif ve edebî bir biçimde kaleme alınması ve her birinin kişisel hikâyelerine ustalıkla yedirilmesi, aksine metni daha da çekici ve güçlü kılmış.
Anne ve babalarının Kısmet ve Murat’a farklı yaklaşımları, Kısmet’in içine düştüğü evlilik ve ailesinin onun yaşamıyla ilgili çizdiği çerçeve, Kardelen’in emekçi sınıftan bir kadın olarak karşı karşıya kaldıkları Ağaoğlu’nun kadının toplumumuzdaki yeri üzerine saptamalarının aracı olmuş ve romana bir feminist boyut da katmış görünüyor. Kısmet’in sondaki “geçmişteki üç beş kişiye bel bağlayarak mı yeni bir hayatım olacak?” sorusu gibi somut örnekleri olan bu boyutu, farklı karakterler üzerinden de sık sık karşısına çıkarıyor okurun Ağaoğlu. Kısmet ve Murat için seçilen isimlere de sembolik bir anlam yüklemiş olabilir yazar; sonuçta “kısmet” sözcüğü “insanın başına gelmesi ezelde kararlaştırılmış olan şeyler” anlamıyla bir üst iradeye tabi olmayı işaret ederken, “murat” kelimesi “dilenen, olması istenen şey” anlamıyla bireyin bir şeyleri amaçlayabilme ve onun peşine düşme özgürlüğünü hatırlatıyor. Romanın tüm kişilerinin üzerlerindeki bireysel ve toplumsal yüklerin ve baskıların ağırlığının hep diri tutulduğu metinde 1950 – 1980 arasındaki toplumsal değişiklikler sadece kadının konumu ile değil, sanayileşme, şehre göç, el değiştiren sermaye ve iktidar, aile dinamikleri, hızla politikleşen toplumda bireylerin siyasi bir mücadele içinde olmakla bunun dışında kalma arasında sıkışıp kalması gibi başka pek çok mesele üzerinden de dile getiriliyor.
Ferit’in arkadaşları ile geçirdiği gecenin anlatıldığı bölümdeki “Ô saisons, ô châteaux, / Quelle âme est sans défauts?” (İlhan Berk’in çevirisiyle, “Ey mevsimler, ey şatolar! / Deyin kusursuz kim var?”) dizelerinin Arthur Rimbaud’ya; bir başka bölümde geçen, “Açtığın şu yareye bak / Dertliye bak, sarhoşa bak / Hepsi senden armağandır…” sözlerinin ise sözleri Y. Tarakçıoğlu’na, bestesi İlham Soysev’e ait olan “Senden Kalan Hatıra”dan olduğunu merak edenler için belirtmemiz gereken kitapta yoğun “iç ses” kullanımı karakterlerin kendi dünyalarına sığınmalarını, çoğunlukla buna mecbur kalmalarını ima etme amacını taşıyor olsa gerek. Her bir bölümün kendisinden öncekilerde anlatılanları açtığı ve zenginleştirdiği romanın kurgusu ve özellikle de 1950’lerden 1980’e uzanan geniş zaman döneminde yaşananları ve tüm değişim ve dönüşümleri “bugün”e, bir gecenin birkaç saatine ustaca taşınması kitaba ayrı bir değer katmış. İç konuşmaların “bilinç akışı” olarak adlandırılabilecek bir tekniğe hizmet edecek şekilde kullanıldığı romanda tüm karakterlerin bir bakıma birbirini tamamlaması da dikkat çekiyor.
Yazarın Ferit karakterinin ülkenin ekonomik dönüşüm ve sanayileşme konularındaki görüşlerine yakın durduğunu hissettirdiği kitapta, bu karakterin daha güçlü ve olumlu çizilmesi de dikkat çekiyor. Yukarıda örnek verilen karakter isimlendirmelerindeki sembolizme burada da başvurduğumuzda, Arapça kökenli “ferit” sözcüğünün “eşi ve benzeri olmayan”, “benzersiz”, “çok kıymetli ve nadir bulunan” anlamlarına geldiğini söylememiz gerekiyor. Anı şekilde Kardelen’in isminin de, “kışın en sert soğuklarında bile açabilen” bir çiçekten gelmesiyle, bu genç kadının içinde bulunduğu tüm zorlu koşullara rağmen direnebilmesi ve mücadele etmesine bir gönderme olduğunu söylemek mümkün.
Özetlemek gerekirse, Adalet Ağaoğlu’nun bu romanı, usta bir yazarın kaleminden çıkan ve ülkenin toplumsal tarihini ve bu tarih içinde yaşananların bireysel yaşamlar üzerinde yarattığı baskıyı çekici bir şekilde anlatan bir kitap.