Spoorloos – George Sluizer (1988)

“O kadar harika ki bir tutkuya dönüştü. Aklında bir fikirle başlıyorsun. Bir adım ileri gidiyorsun. Sonra bir adım daha. Sonra bir bakmışsın ki o yoğun tutku seni ele geçirmiş… ama olsun… Sırf verdiği haz için devam ediyorsun… sonra yaşatacağı o saf tatmin duygusu için”

Tatil için gittikleri Fransa’da kız arkadaşı hiçbir iz bırakmadan ortadan kaybolan bir adamın ona ne olduğunu saplantılı bir şekilde araştırmasının hikâyesi.

Senaryosunu Hollandalı yazar ve gazeteci Tim Krabbé’nin 1984 tarihli, “Het Gouden Ei” adlı romanından uyarlayarak Krabbé ve George Sluizer’in yazdığı, Sluizer’in yönettiği bir Hollanda ve Fransa yapımı. Öyküsünün kurgusu, finali ve “gerçeği öğrenmenin bedeli” teması ile çekici bir psikolojik gerilim yapıtı olmayı başaran çalışma, Stanley Kubrick’ten “gördüğüm en müthiş” film övgüsünü de almıştı. Ucuz oyunlara girişmeden seyirciyi etkilemeyi başaran yapıt; sadece duygulara değil, akla da hitap etmesi, kronolojiyi sıradan bir doğrusallıktan uzaklaştıran kurgusu ve klasik sinemaya yakın duran sinema dili ile kesinlikle görülmeyi hak ediyor.

George Sluizer’in sadece 5 yıl sonra “The Vanishing” adıyla ve İngilizce olarak tekrar çektiği ama sonucun pek de başarılı olmadığı yapıt, açılış sahnesinden başlayarak seyirciyi seyredeceği öyküye başarılı bir şekilde hazırlıyor. Bir ağacın gövdesindeki bir dal böceğini gösteren kamera kayarak yeşillikler içindeki bir köyü gösteriyor ama bu kayma hareketi bu güzel görüntünün dev ayakları olan bir viyadüğün hemen yanında olduğunu fark etmemizi de sağlıyor. Otoyoldaki arabaların birinde genç bir Hollandalı çifti görüyoruz. Rex (Gene Bervoets) ve Saskia (Johanna ter Steege), üzerlerinde bisikletlerinin olduğu araçlarının içinde oyunlar oynayarak Fransa’da tatil yapacakları yere doğru seyahat etmektedirler. “Otobandan çıkalım, etrafı görelim biraz” sözü ile yollarından saparlar ve benzinlerinin bitmesi yüzünden bir tünelin içinde kalmak gibi bir sıkıntıdan sonra, yakıt almak ve dinlenmek için bir benzincide mola verirler. Kendisini içinden çıkamadığı altın bir yumurtanın içinde bulduğu, dışına çıkamadığı bu yumurta ile uzayda sürüklendiği ve yalnızlıktan boğulduğu bir düşü sürekli olarak gören genç kadın içecek almak için benzinciye girer ve ortadan kaybolur. Rex o sırada farkında olmasa da, seyirci için ilk şüpheli, koluna sahte bir alçı geçirmiş olan ve oralarda dolaşan Raymond (Bernard-Pierre Donnadieu) adında bir Fransızdır ve bu adamın kendi kimliğini belli etmeden zaman zaman iletişime geçtiği Rex ondan aldığı mektupların daha da artırdığı bir gerçeği öğrenme merakı ile saplantılı bir şekilde Saskia’nın akıbetini anlamaya çalışacaktır öykünün bundan sonrasında.

Tim Krabbé üzerine kitap yazacak kadar bir satranç tutkunu ve senaryonun uyarlandığı romanını yazarken de bu sevgisinden yararlanmış görünüyor; öykünün kurgusu hayli akıllıca kurulmuş ve Rex ile Raymond arasındaki tüm final bölümü blöfler, tehditler ve oyunlarla sıkı bir satranç maçını hatırlatıyor. Yazarın bir diğer ilgi alanı da bisiklet sporu ve yarışlarına da katıldığı bu spor üzerine yarı kurgusal bir öykü anlatan 1978 tarihli romanı “De Renner” (bizde “Yarışçı” adıyla yayımlandı) özellikle ülkesi Hollanda’da hayli ilgi görmüştü. Onun bu sevgisinin de izleri sık sık çıkıyor karşımıza filmde; Rex ve Saskia tatile giderken iki de bisiklet almışlar yanlarına örneğin ama bundan daha önemli olarak, öykü boyunca sık sık o sırada devam etmekte olan Tour de France (Fransa Bisiklet Turu) ile ilgili radyo yayının sesini duyuruyor bize film.

Öykünün başlarında, Rex’in ihmali yüzünden çiftin araçlarının benzininin bittiği ve bir tünelin içinde mahsur kaldıkları sahneyle eğlenceli ve romantik bir giriş yapan film, bu bölümde ilk gerilime de tanık ediyor bizi. Bu bölümde kısa bir süre birbirlerini kaybeden çiftin bu sahnesini hemen ardından yaşanacak kalıcı kayba bizi hazırlamak ve iki karakteri daha iyi tanımamızı sağlamak için kullanıyor George Sluizer; erkek “Tünelde arkamdan bağırdığında sana daha önce hiç olmadığım kadar âşık hissettim” derken, kadın “O anda senden nefret ettim” diye cevaplar onu. Yine kayıptan önce benzin istasyonunun önündeki bir ağacın altına iki madeni para gömerken görürüz çiftimizi; finalde Rex’in ağacın altında bulduğu bu paraların sembolik anlamı ve her ikisinin de akıbetine bir gönderme olması gözden kaçmamalı bu arada.

Tim Krabbé romanını yazarken, bir yolculuk sırasında Fransa’da bir benzin istasyonunda kaybolan bir kadınla ilgili bir gazete haberinden esinlenmiş. Sadece bir gün süren bu macerayı yanlış otobüse bindiği için yaşayan kadına romanını yazdıktan sonra ulaşıp verdiği ilham için teşekkür de etmiş yazar. Yönetmenin Krabbé ile ilk iş birliği 1985 tarihli “Red Desert Penitentiary” filmi ile başlamış. Krabbé’nin kendi gazete makalelerinden yola çıkarak yazdığı, 1978 tarihli aynı isimli romandan çektiği ve senaryosunu birlikte yazdıkları, kitapla aynı adı taşıyan 1985 tarihli bu filmden sonra bir kez daha bir araya gelmiş iki sanatçı. Burada da birlikte çalışmışlar senaryo üzerinde ama Krabbé’nin yazdığı ilk versiyonu pek beğenmemiş yönetmen ve kendi tercihlerinin ağır bastığı üçüncü versiyonu kullanmış. Romana göre iki temel fark var filmde: kronolojik akışın bozulması ve yoğun geri dönüş kullanımı, ve Rex ile Raymond’un filmde romana göre çok daha fazla ortak sahnesi olması. Kronolojk açıdan yapılan değişiklik, sıradan bir kafa karıştırma oyunun ötesine geçilmesi ve “kim yaptı” değil, “ne yaptı” üzerine kurulan bir öyküyü her defasında biraz daha açması sayesinde filme kesinlikle bir çekicilik katmış. “Peki ya belirsizlik, Bay Hofman, o sonsuz belirsizlik? En fenası bu değil mi?” ifadesinin çok iyi bir özeti olduğu temanın çekiciliğini çok akıllıca kullanıyor senaryo ve bunu yaparken, yukarıda anılan ağacın altına gömülen para gibi farklı sembollerden de yararlanıyor. Krabbé’nin romanının adının Türkçe karşılığı “Altın Yumurta” ve bu isim Saskia’nın sık sık gördüğü rüyadan kaynaklanıyor. Bu düşteki “yumurtadan çıkamama” durumu filmde trajik bir unsurla gösterirken kendisini, finalde bir gazete manşetinde karşımıza çıkan Rex ve Saskia’nın fotoğraflarının şeklinin oval olması da dikkat çekiyor. İsimlerden bahsetmişken filmin Hollanda’da “İz Bırakmadan”, Fransa’daysa “Bilmek İsteyen Adam” adı ile gösterildiğini, İngilizce isim olarak “Gözden Kaybolma”nın seçildiğini de belirtmekte yarar var: Hollandalılar Saskia’yı, Fransızlarsa Rex’i odağa almayı tercih etmişler anlaşılan.

Evet, bir psikolojik gerilim öyküsü seyrettiğimiz ama öykünün kötü adamı olan Raymond’un eylemleriyle ilgili sahneleri bir mizah duygusu yaratmak için de kullanmış film. Onun özellikle eylemleri için yaptığı provalardaki acemilikleri, hatta acizlikleri bir kara mizah havası doğuruyor sık sık ve gülümsetiyor da seyirciyi ama bir yandan da bu eğlenme duygusundan dolayı rahatsız olmasını da sağlayarak onun ek bir etkileyicilik yakalıyor. “Seninle tanışmak istiyorum. Kız arkadaşımın başına geleni öğrenmek istiyorum. Bunun için ne yapmam gerekiyorsa hazırım. Senden nefret etmiyorum. Kin beslemiyorum… ama gerçeği öğrenmem şart” sözlerinin ifade ettiği merak duygusunu sürekli diri tutmayı başaran film, yan bir tema olarak “kadere karşı koyma” arzusunu da öykünün iki erkek karakterinin eylemleri ile sergiliyor ve bir bakıma onları aynı kılıyor ilginç bir şekilde.

Hollandalı Henry Vrienten’in elektro gitar ve keman ağırlıklı, 80’lerin havasını taşıyan ve gerilimi besleyen müziği ile desteklenen filmin sıkı hayranlarından biri Stanley Kubrick’ti ve George Sluizer’in ifadesine göre, on kez gördüğü yapıtın karşısında kendi başyapıtı “The Shining”i (1980, Cinnet) “çocuk oyuncağı” olarak nitelemiş. Kubrick, Saskia rolündeki Johanna ter Steege’yi bu ilk oyunculuk çalışmasında çok beğenmiş ve, Uma Thurman ve Julia Roberts’ın geri çevirdiği bir rolü önermiş ve Louis Begley’in 1991 tarihli “Wartime Lies” (Savaş Yalanları) romanını uyarlayarak çekmeyi planladığı, sonradan iptal edilen “Aryan Papers” adlı çalışmanın başrolünü önermiş ona. Kubrick özellikle öykünün kurgusunu, finalini ve suçlunun kim olduğu baştan belli olmasına rağmen merak ve ilginin canlı tutulmasını takdir etmiş en çok.

“Ömür boyu taşınacak bir yoğun merak duygusu” ile “bedeli ödenecek bir bilme”nin arasında kalan bir adamın hikâyesi olarak da özetleyebileceğimiz filmin üç başrol oyuncusu da rollerinin hakkını vermişler. Öykünün yaklaşık ilk 20 dakikasında görünen ve sonra sadece geriye dönüşlerde izlediğimiz Johanna ter Steege bu ilk oyunculuk çalışmasında, yokluğunda da varlığını hissettiren kalıcılıkta sade ve güçlü bir performans sunuyor. Gene Bervoets ise senaryonun kendisine tanıdığı imkânı iyi değerlendiriyor ve bir başka öyküde kötü adamda olması beklenen saplantınn daha fazlasına kapılan karakterini inandırıcılığı hiç eksilmeyecek şekilde canlandırıyor. Fransız oyuncu Bernard-Pierre Donnadieu ise aralarında daha önce Polanski’nin “Le Locataire” (Kiracı, 1976) filmi gibi önemli yapıtların da bulduğu çalışmalarda yer alsa da, asıl ilgiyi buradaki performansı ile toplamış ve kariyerinde pek çok örneği olan kötü adam rollerinin en güçlü olanlarından birinde çıkmış karşımıza; bir sosyopatı, üstelik kimi küçük mizah anları da olan bir filmde canlandırmak ve onu gerçek kılmak önemli bir başarı gerçekten.

George Sluizer; Claude Chabrol ve Alfred Hitchcock yapıtlarından esintiler taşıyan bu filminde çekiciliği hem gerilim duygusunu sürekli olarak canlı tutması hem de sürpriz üzerinden yaratıyor ve bunlardan birini diğerinin önüne geçirmiyor. Onun klasik sinema dili, günümüzün gösterişli oyunlarına alışık olanlara yeterli gelmeyebilir ama bu yapıt bu alışkanlıkların bir kenara bırakılarak izlemesi gereken, gerilimli, çekici ve hatta eğlenceli bir çalışma çünkü.

(“The Vanishing” – “L’homme qui Voulait Savoir” – “Kayboluş”)

Star Trek III: The Search for Spock – Leonard Nimoy (1984)

“Jim, yardım et. Beni Yaradılış’ta bıraktın. Neden böyle yaptın? Yardım et”

Kaptan Kirk ve arkadaşlarının, bir önceki macerada kendisini feda ederek diğerlerinin yaşamını kurtaran ve tabutu Yaratılış (Genesis) gezegenine bırakılan Spock’ın bedenini evine, Vulcan gezegenine götürme çabasının hikâyesi.

Star Trek’in üçüncü sinema filmi olan çalışmanın senaryosunu Harve Bennett yazmış, yönetmenliğiniyse öyküdeki Spock karakterini canlandıran Leonard Nimoy üstlenmiş. Nimoy ilk sinema filmi yönetmenliğine imza attığı bu yapıttan sonra, 1986’da “Star Trek IV: The Voyage Home” (Uzay Yolu IV: Eve Yolculuk) ile ikinci ve son kez bir Star Trek filmi için daha yönetmen koltuğuna oturmuştu. Bir önceki ve bir sonraki filmle birlikte öyküsel ilişkileri olan bir üçleme oluşturan yapıt, elbette öncelikle Star Trek ve bilim kurgu hayranları, özellikle de önceki öyküde Spock’ın ölümünü kabullenemeyenler için belli bir çekicilik taşıyor; Nimoy’un sade ve öyküyü öne çıkaran sineması; çok güçlü olmasa da ve örneğin TV dizisinin ortalama bir bölümünü hatırlatsa da, yeterince duygusallık, heyecan ve trajedi içeren, mistisizm boyutu da dikkat çeken öyküsü de ilgi toplayabilir.

Robert Wise’ın yönettiği “Star Trek: The Motion Picture” (Uzay Yolu: Uzay Macerası, 1979) ve Nicholas Meyer’in yönettiği “Star Trek II: The Wrath of Khan” (Uzay Yolu II: Khan’ın Gazabı, 1982) filmlerinden sonra serinin bu üçüncü çalışması için yönetmen koltuğuna Leonard Nimoy oturdu. Daha önce farklı TV dizilerinden birkaç bölümü yönetmiş olan Nimoy, dizinin oyuncularından bir Star Trek filmi çeken ilk isim olurken, serinin beşinci filmini (“Star Trek V: The Final Frontier”, Uzay Yolu V: Son Sınır, 1989) yöneten William Shatner ikincisi oldu.

Bir önceki filmin trajik vedalaşma sahnesi ile açılıyor filmin öyküsü: “Çoğunluğun ihtiyaçları, azınlığın ihtiyaçlarından daha ağır basar ya da tek bir kişinin” diyor bu sahnede Spock (Leonard Nimoy), Kirk (William Shatner) ve tüm çalışma arkadaşlarını kurtarmak için giriştiği fedakârlık eyleminin sonucu olarak yaşamını yitirmeden hemen önce. Spock’ın bedeni, yaşamsızlıktan yaşam yaratma deneyinin yapıldığı gezegene, Yaratılış’a gönderilir törenle ve tüm mürettebat için olduğu gibi Kirk için de çok acıdır dostunu yitirmek: “Spock’ın ölümü hâlâ açık bir yara. En soylu yanımı yeni doğan gezegende bırakmış gibi hissediyorum”. Öyküyü başlatansa Spock’ın zihnini (ya da ruhunu) ölümünden önce Doktor McCoy’a (DeForest Kelley) aktardığının ortaya çıkması olur ve Yaratılış’ın sırlarını ele geçirmeye çalışan Klingonlular’ın (liderleri Kruge’u Christopher Lloyd oynuyor) ve iki bilim insanının da (Kirk’ün oğlu David rolünde Merritt Butrick, Saavik rolünde Robin Curtis var) katılmasıyla Uzay Yolu’nun yeni bir macerası başlar.

Kaptan Kirk’ün mürettebatından yukarıda anılan Doktor McCoy’un yanında, ana kadronun diğer üyeleri de öyküde yerlerini almışlar: James Doohan (Montgomery Scott), Hikaru Sulu (George Takei), Pavel Chekov (Walter Koenig) ve Uhura (Nichelle Nichols). Bu karakterler dışında takımın bir parçası olarak görebileceğimiz uzay gemisi USS Enterprise da önemli bir yere sahip öyküde; bir önceki macerada ciddi bir biçimde hasar gördüğü için yetkililerin onarılmasını gereksiz gördüğü 20 yaşındaki gemi, bir yandan Kirk’ün de yaşlanmasının sembolü olurken, diğer yandan Kirk ve ekibinin Spock için girişecekleri maceranın önemli bir aracı olur, her ne kadar uzay gemisini kaçırma sahnesi pek gerçekçi olmasa da. Enterprise’ın öyküdeki akıbeti de bu açıdan ayrıca önem taşıyor.

Uzay Yolu dizisi, genel olarak karşılaşılan tüm uygarlıkların değerlerine ve inançlarına saygılı davranma ve kendi yaşamını kurtarmak için zorunlu kalınan durumlar dışında, diğer yaşam biçimlerine müdahale etmeme prensibi üzerine kurulu öykülerle doludur. Bu yargılamama prensibi, aynı öykülerde her zaman bilimin yanında tavır alınmasına da engel olmadı ama; sonuçta dizinin yaratıcısı Gene Roddenberry “bir tanrı kavramı”nı kabul etse de dinlere inanmayan bir sanatçıydı. Uzay Yolu’nun ikinci macerasında ilginç bir öyküyle ve Yaratılış gezegeni üzerinden yaratıcı kavramı gündeme gelirken, bu üçüncü macerada ruh kavramı öne çıkıyor. Kirk’ün amiri, “Spock’ın ruhu” konulu düşünceleri “mistisizm” olarak tanımlayıp, ona dayalı bir karar almayı ret ederken; Kirk önemli olanın kendilerinin değil, Spock’ın babası Sarek ve diğer Vulcanlıların buna inanması olduğunu ileri sürüyor. Aslında dizinin başka bölümlerinde de yaptığı gibi, Spock’ın tamamen mantığa dayalı yaklaşımına insani duyguları, bir başka ifadeyle söylersek, beynin yanına kalbini de koyarak karar veriyor Kirk ama bu kez kalp beynin biraz daha önüne geçiyor. Finalde Kirk ile Kligonlu komutan arasındaki ikili mücadelenin, bırakın teknolojik olanlarını, herhangi bir silah dahi içermemesi ve dolayısıyla eski usul, yumruk yumruğa olması da Kirk’ün sadece burada değil, göründüğü diğer öykülerdeki “klasik dünyalı “tercihlerine ve insan doğasına uygun görünüyor.

Bir önceki filmde üzerinde yaşam yaratılan “yaşamsız gezegen”in hızla yaşlanması ve evrimin dünyadakinin çok daha hızlı bir hâlinin yaşanması, projede çalışan bir bilim adamının yanlış madde kullanımının sonucu olarak ortaya çıkıyor. Bu durumu üzerinde yaşadığımız “dünyanın sonu”na ve bu sona yol açan iktidarların hırslı kararlarına bir gönderme olarak değerlendirebiliriz muhtemelen. Efektlerin dozunda tutulduğu ve günümüz bilim kurgu yapıtlarındakinin aksine öykünün önüne geçmediği filmde, Vulcan gezegenindeki uygarlığın Gene Roddenberry ve arkadaşları tarafından Uzakdoğu’dan ilham alınarak yaratıldığı bu filmde daha da belirgin olarak gösteriyor kendisini. Cenaze töreni için gidilen gezegendeki kutsal dağı da bu bağlamda Japonya’daki Fuji Dağı ile ilişkilendirmek mümkün.

Misyonu “yeni yabancı dünyalar keşfetmek; yeni yaşam biçimleri ve yeni uygarlıklar aramak; daha önce hiçbir insanın ayak basmadığı yerlere cesurca gitmek” olan Kirk ve arkadaşlarının bu macerası kişisel ve insani boyutları daha öne çıkan bir öykü anlatıyor bize. James Horner’ın daha önceki “Star Trek” filmleri için yazdığı müziklerden yararlanmanın yanında, yeni melodiler de bestelediği ve Sergei Prokofiev’in “Romeo ve Juliet” balesinden bir bölümü uzay gemisini kaçırma sahnesinde kullandığı filmin arkadaşlık teması da gözden kaçmamalı; maceranın tüm meselesi bir arkadaş için fedakârca girişilen eylemi anlatıyor bize sonuçta. Öyküyü “insan kalma yeteneği”nin anlatısı olarak görmek de gerekiyor bu bağlamda; Kirk’ün “Denemeseydim ruhumu kaybederdim” sözleri bunun en sağlam kanıtı.

Leonard Nimoy’un zaman zaman televizyon için çekilen dizi ve filmlerde göreceğimiz türe yakın ama öyküye hizmet eden ve diziye aşina olanlara yakın gelecek yönetmenlik çalışması çıkardığı yapıtın senaryosu baştan sona aynı tempoyu koruyamıyor ve hatta sonlarda epey düşüyor da bu tempo; ne var ki sonuçta bir Star Trek hikâyesi bu ve sadece TV dizisinin bir başka bölümü olarak görüldüğünde bile, Uzay Yolu hayranları için görülmesi gerekli bir çalışma.

(“Uzay Yolu III: Spock’ı Ararken” – “Uzay Yolu III: Spock’ın Peşinde”)

Üç Beş Kişi – Adalet Ağaoğlu

Adalet Ağaoğlu’nun 1984 tarihli romanı. 12 Eylül 1980’deki darbeden önceki günlerde Eskişehirli bir ailenin üyelerini ve onlarla ilişkisi olan diğerlerini anlatan kitap, her bir bölümünde farklı bir karakterin 1979’da, “günlerin en uzunuyla gecelerin en kısasına” daha zaman olduğu bir günün gecesindeki eş zamanlı anlarda yaşadıklarını getiriyor okuyucunun karşısına. “Karanlık zamanlar”ın gerilimli ve tehlikeli günlerinde bireylerin üzerlerinde hissettikleri baskıları “üç beş kişi”nin duyguları, düşünceleri ve eylemleri/eylemsizlikleri üzerinden ele alan kitapta, Ağaoğlu’nun anlatım yöntemi tercihleri oldukça çekici ve romana ayrı bir değer katıyor. Ülke atmosferinin hızla daha da karardığı günlerde ve sokağa çıkma yasağının başlamasından kısa bir süre önce birbirlerinden farklı yerlerde olan “üç beş” karakterin o anda yaşadıkları ve hissettiklerinin geriye dönüşlerle anlatıldığı roman sınıf meselesi, farklı iktidar tipleri, kadının toplumsal konumu ve aydın-halk ilişkisinin de aralarında olduğu farklı temaları işlerken, toplumsal ve politik tarihimize belge niteliğinde bir ışık da tutuyor. Ağaoğlu’nun bu hem biçimsel özellikleri hem içeriği açısından önemli kitabı sadece edebiyatseverlerin değil, ülkenin toplumsal tarih öyküsüyle ilgilenenlerin de okuması gereken bir çalışma.

Karakterlerden birinin bineceği treni karşılamaya giden bir diğeri ile açılan roman o yolculuğa çıkması beklenenle sona eriyor ve yedi bölümde altı farklı karakteri odağına alıyor. Ağaoğlu’nun hikâyesi 1980 darbesinden önceki anarşi günlerinde, sıradanlaşan sokağa çıkma yasağının başlamasından önceki saatlerde geçiyor ve bu altı karakterin hem kişisel hikâyelerini hem de bu hikâyelerin diğerlerininki ile örtüşen yanlarını ele alıyor: Kitabın açılış bölümünün “başrol”ündeki Murat, Eskişehirli tanınmış bir ailenin İstanbul’da yaşayan, bir şarkıcıya (Selmin) tutulmuş, arkadaşlarının politik mücadelelerinin dışında kalmış ve beste yapan bir genç adam; ablası Kısmet, bir erkek olarak Murat’a tanınan imkânlardan yoksun kalmış ve mutsuz bir evliliğin içinde sıkışıp kalmış bir kadın; dayıları Ferit başarılı ve ülkenin kalkınması için fikirleri olan bir iş adamı; Kardelen Kısmet’in emekçi sınıfından bir arkadaşı; Selmin’in annesi olan Neval aile olarak sahip oldukları zengin ve parlak günleri geride bırakmış bir kadın. Murat’ın arkadaşı ve Kısmet’in bir zamanlar âşık olduğu, solcu bir örgütün üyesi Ufuk; Murat ve Kısmet’in annesi, kocasını erken yaşta kaybetmiş ve şimdi ağır hasta olan babasına bakan Türkân; Ferit’in aralarında akademisyenlerin de olduğu aydın arkadaşları… Ağaoğlu tüm bu ve diğer karakterler aracılığıyla, bize -muhtemelen- 1980 Haziran ayının bir gecesinde İstanbul, Eskişehir ve Ankara’da yaşananları anlatırken, toplumun da bir resmini çiziyor. Yedi bölümün tümünü birbirine bağlayan sadece karakterler arasındaki, ilişkiler değil, anlatılanların aynı anda yaşanması ve bunun her bölümde tekrarlanan “Günlerin en uzunuyla gecelerin en kısasına ise zaman var daha” cümlesi de oluyor.

Her bir bölümde sık sık geçmişe gidiyor karakterler hatırladıkları aracılığıyla ama temel olarak yedi bölümde okuduklarınızın eş zamanlılığı çekici ve gerilimli bir tempo kazandırıyor kitaba. Kısmet’in trene binip binmeyeceği veya Murat’ın onu karşılamaya yetişip yetieşmeyeceği gibi daha somut unsurlarla da desteklenen gerilim, romana çekicilik kattığı gibi tempo da kazandırıyor ve elinizden hiç bırakmadan okumaya teşvik ediyor. Meseleleri olan karakterlere sahip bir roman için kuşkusuz önemli bir başarı bu ve Ağaoğlu’nun daha ilk sayfalardan başlayarak mekânları, dönemi ve karakterleri, birbirleriyle ilişkilerini de kapsayacak şekilde anlatma becerisi bu başarıyı daha da artırıyor. Her bir bölümün hemen hemen tamamının tek bir karaktere ayrılması, satırlar yazarın ağzından yazıldığı halde, o bölümü kahramanı olan karaktere ait kılıyor ve okuyucuyu ona fiziksel ve ruhsal olarak yaklaştırıyor.

Adalet Ağaoğlu birkaç saate sığan olayları anlatırken sık sık geçmişe gidiyor ve karakterlerin eylemlerini ve bu eylemleri doğuran düşüncelerini ve duygularını özellikle bir kronolojik sıra takip etmeden ve sık sık da okuyucuyu yanıltacak şekilde, hayal edilen ama gerçekte yaşanmayanlarla birlikte anlatıyor. Örneğin Murat’ın Kısmet’i karşılamak için Haydarpaşa Garı’na gitmesinin anlatıldığı ilk bölümde Kısmet’in trenden inmesi/inmemesi üzerine yazılı cümleleri okuyoruz ama birkaç satır sonra bunun Murat’in hayal ettiği anlar olduğunu anlıyoruz. Metne dinamizm katan bu tercih, ilgili karakterin içinde bulunduğu ruh halini, savrulduğu düşünceleri ve mücadele ettiklerini daha yakından hissetmemizi de sağlıyor. Ağaoğlu’nun tüm karakterlerini üzerlerinde baskı yaratan farklı travmalar, trajediler ve sırlara sahip olarak yaratması, ilk bakışta kolaycı bir tavır gibi görünse de, bu öğelerin zarif ve edebî bir biçimde kaleme alınması ve her birinin kişisel hikâyelerine ustalıkla yedirilmesi, aksine metni daha da çekici ve güçlü kılmış.

Anne ve babalarının Kısmet ve Murat’a farklı yaklaşımları, Kısmet’in içine düştüğü evlilik ve ailesinin onun yaşamıyla ilgili çizdiği çerçeve, Kardelen’in emekçi sınıftan bir kadın olarak karşı karşıya kaldıkları Ağaoğlu’nun kadının toplumumuzdaki yeri üzerine saptamalarının aracı olmuş ve romana bir feminist boyut da katmış görünüyor. Kısmet’in sondaki “geçmişteki üç beş kişiye bel bağlayarak mı yeni bir hayatım olacak?” sorusu gibi somut örnekleri olan bu boyutu, farklı karakterler üzerinden de sık sık karşısına çıkarıyor okurun Ağaoğlu. Kısmet ve Murat için seçilen isimlere de sembolik bir anlam yüklemiş olabilir yazar; sonuçta “kısmet” sözcüğü “insanın başına gelmesi ezelde kararlaştırılmış olan şeyler” anlamıyla bir üst iradeye tabi olmayı işaret ederken, “murat” kelimesi “dilenen, olması istenen şey” anlamıyla bireyin bir şeyleri amaçlayabilme ve onun peşine düşme özgürlüğünü hatırlatıyor. Romanın tüm kişilerinin üzerlerindeki bireysel ve toplumsal yüklerin ve baskıların ağırlığının hep diri tutulduğu metinde 1950 – 1980 arasındaki toplumsal değişiklikler sadece kadının konumu ile değil, sanayileşme, şehre göç, el değiştiren sermaye ve iktidar, aile dinamikleri, hızla politikleşen toplumda bireylerin siyasi bir mücadele içinde olmakla bunun dışında kalma arasında sıkışıp kalması gibi başka pek çok mesele üzerinden de dile getiriliyor.

Ferit’in arkadaşları ile geçirdiği gecenin anlatıldığı bölümdeki “Ô saisons, ô châteaux, / Quelle âme est sans défauts?” (İlhan Berk’in çevirisiyle, “Ey mevsimler, ey şatolar! / Deyin kusursuz kim var?”) dizelerinin Arthur Rimbaud’ya; bir başka bölümde geçen, “Açtığın şu yareye bak / Dertliye bak, sarhoşa bak / Hepsi senden armağandır…” sözlerinin ise sözleri Y. Tarakçıoğlu’na, bestesi İlham Soysev’e ait olan “Senden Kalan Hatıra”dan olduğunu merak edenler için belirtmemiz gereken kitapta yoğun “iç ses” kullanımı karakterlerin kendi dünyalarına sığınmalarını, çoğunlukla buna mecbur kalmalarını ima etme amacını taşıyor olsa gerek. Her bir bölümün kendisinden öncekilerde anlatılanları açtığı ve zenginleştirdiği romanın kurgusu ve özellikle de 1950’lerden 1980’e uzanan geniş zaman döneminde yaşananları ve tüm değişim ve dönüşümleri “bugün”e, bir gecenin birkaç saatine ustaca taşınması kitaba ayrı bir değer katmış. İç konuşmaların “bilinç akışı” olarak adlandırılabilecek bir tekniğe hizmet edecek şekilde kullanıldığı romanda tüm karakterlerin bir bakıma birbirini tamamlaması da dikkat çekiyor.

Yazarın Ferit karakterinin ülkenin ekonomik dönüşüm ve sanayileşme konularındaki görüşlerine yakın durduğunu hissettirdiği kitapta, bu karakterin daha güçlü ve olumlu çizilmesi de dikkat çekiyor. Yukarıda örnek verilen karakter isimlendirmelerindeki sembolizme burada da başvurduğumuzda, Arapça kökenli “ferit” sözcüğünün “eşi ve benzeri olmayan”, “benzersiz”, “çok kıymetli ve nadir bulunan” anlamlarına geldiğini söylememiz gerekiyor. Anı şekilde Kardelen’in isminin de, “kışın en sert soğuklarında bile açabilen” bir çiçekten gelmesiyle, bu genç kadının içinde bulunduğu tüm zorlu koşullara rağmen direnebilmesi ve mücadele etmesine bir gönderme olduğunu söylemek mümkün.

Özetlemek gerekirse, Adalet Ağaoğlu’nun bu romanı, usta bir yazarın kaleminden çıkan ve ülkenin toplumsal tarihini ve bu tarih içinde yaşananların bireysel yaşamlar üzerinde yarattığı baskıyı çekici bir şekilde anlatan bir kitap.

Orlando – Sally Potter (1992)

“Aynı kişi. Hiçbir fark yok. Sadece farklı bir cinsiyet”

Aşkı ve özgürlüğü arayan bir İngiliz asilzadesinin 400 yıl süren ve bir kadına dönüştüğü hikâyesi.

Sally Potter’ın Virginia Woolf’un 1928 tarihli “Orlando: A Biography” adlı romanından, Walter Donohue’nun öyküsünden yola çıkarak uyarladığı senaryosunu yazdığı ve yönettiği bir Birleşik Krallık, Fransa, İtalya, Hollanda ve Rusya ortak yapımı. Venedik’te Altın Aslan için yarışan ve iki dalda (kostüm ve set tasarımları) Oscar’a aday olan film Potter’ın ikinci uzun metrajlı çalışması. Woolf’un sinemaya uyarlanamaz denen romanından hayli özgün ve ilgiyi hak eden bir sonuç çıkaran Potter’ın bu başarısındaki en büyük desteklerden biri başroldeki Tilda Swinton’dan geliyor. Cinsiyet kalıplarını alt üst eden öyküsü, Potter’ın büyülü ve zarif sinema dili ve -bazı bölümlerde aksasa da- başarılı senaryosuyla kesinlikle çekici bir çalışma.

Virginia Woolf ilk baskısı 1928’de yayımlanan romanını yazarken 1925 – 35 arasında sevgilisi de olan şair ve romancı Vita Sackville-West’in aile tarihinden ilham almış. Woolf kitabında İngiliz edebiyatının tarihini Orlando adındaki karakterin yüzyıllara yayılan hikâyesi üzerinden anlatmış ve erkekten kadına dönüşen Orlando’yu ülkesinin yazın tarihinin farklı isimleriyle (William Shakespeare, Aleander Pope, Jonathan Swift, Joseph Addison vs.) buluşturmuştu. Feminist edebiyatın klasiklerinden biri olarak kabul edilen roman tiyatro uyarlamaları dışında beyazperde de üç kez hayat buldu şimdiye kadar: Alman sinemacı Ulrike Ottinger 1981’de çektiği “Freak Orlando” adlı çalışmasında, Woolf’un romanını Tod Browning’in 1932 tarihli “Freaks” filminden aldığı öğelerle besleyerek taşıdı sinemaya. Sally Potter’ın filmi kitabın sinemadaki ikinci karşılığı olurken, 2023’te Paul B. Preciado “Orlando, My Political Biography” adlı belgeselinde 21 trans ve non-binary bireyin her birini Orlando olarak kullanıyor ve romanın serbest bir uyarlamasını gerçekleştiriyordu.

1600’lü yılların başlarında başlayan ve 1990’lı yılların başlarında sona eren öykünün açılışında genç bir erkek aristokrat olarak görüyoruz Orlando’yu (Tilda Swinton). Elinde kitap bir meşe ağacının altında İngiliz şair Edmund Spenser’ın epik şiiri “The Faerie Queene”yi okumaktadır genç adam ve bir sesten onun “kaderinde duvarlarda portresinin ve tarih kitaplarında adının yer alması varmış gibi” göründüğünü duyuyoruz. İşte bu ses onun adını andığında, genç asilzade kameraya dönüyor ve “Yani ben” diyor. Sally Potter’ın “dördüncü duvar”ı öykü boyunca yıktığı anlardan ilkidir bu ve yönetmenin ifadesine göre, Woolf’un romanında okuyucuya doğrudan hitap etmesinin sinemasal karşılığıdır. Orlando’nun farklı aşk hikâyeleri üzerinden ilerleyen ve bir cinsiyet değişikliği de içeren öyküsünü fantastik kılan sadece bu dönüşüm boyutu değil, 400 yıla yakın bir süreye yayılması ve bu dönem boyunca kahramanımızın dış görünümünün hiç değişmemesi de aynı zamanda. Hikâye başladığındaki erkek görünümüyle sonraki kadın görünümü arasında makyaj, efekt vs. araçlarla hiç fark yaratılmaması anlatılanla oldukça uygun bir seçim ve bu yazının girişindeki sözlerle de uyumlu. Öykünün başında 1. Elizabeth’in Orlando’ya geniş bir arazi ve üzerindeki büyük bir malikâneyi bağışlarken dile getirdiği talebi de bu değişmemeyi zorunlu kılıyor: “Solma. Kuruyup Gitme. Yaşlanma”. Bu hep genç kalma durumunun bir istisnası var ama; Orlando gözlerini her bize çevirip dördüncü duvarı deldiğinde göz rengi değişiyor ve mavi, kehribar, yeşil ve kahverengi oluyor öykünün farklı bölümlerinde. Hikâyenin cinsel ve zamansal geçişkenliğini destekleyen, katı ve durağan durumları ret etme yaklaşımıyla uyumlu olan bu seçim, insanın kimliğinin sabit olmadığını, zaman içinde biriken deneyimlerden oluştuğunu da söylüyor sanki.

“Hiçbir şey hüznü mutluluktan ayıran kılıçtan daha keskin değildir” ve “Garip bir melankoliden muzdaripsin, acıyı önceden çekiyorsun” sözlerinin ilkini Orlando’nun ağzından, ikincisini ise onun âşık olduğu bir Rus kadından (Charlotte Valandrey) duyuyoruz. Farklı sahnelerde bu sözlerin karşılıklarını gördüğümüz film gerçekten de hüzünlü ve melankolik bir havaya sahip. Âşık olduğu kadının yanında o anda yaşadığı mutluluğun yarın kaybolabileceğini düşünerek birden hüzünlenen Orlando’nun, 1600’de başlayıp günümüzde (romanda 1928’de, filmde 1992’de) biten öyküsü onun aşk ve özgürlük arayışıyla bu mutluluğu kalıcı hâle getirme çabasını anlatıyor bize. Bir erkek olarak kadınlarda, bir kadın olarak erkeklerde (Doğulu Han rolünde Lothaire Bluteau, Batılı Shelmerdine rolündeyse Billy Zane var) bulduğu aşk ya da yaşamının bir döneminde sığındığı şiir onun bu arayışının aracı ve hedefi oluyorlar. Kuşkusuz bu bağlamda cinsiyet de bir kimlik olarak öne çıkıyor. Orlando ile Shelmerdine arasındaki “Kadın olsaydım / Erkek olsaydım” içerikli konuşma veya Orlando’nun bir kadın olarak tanık olduğu ayrımcılıklar (tek başına bir kadın olarak mülk sahibi olamaması, kurallara aykırı olarak tek başına gittiği bir davetteki erkeklerin kadını korunması gereken bir süsten öte görmeyen tavırları ve onları “Doğalarını keşfetmek için babasına ya da kocasına muhtaç” olarak tanımlaması vs.) gibi farklı örnekleri var bu kimlik meselesinin ve filmi de rahatlıkla feminist sinema örnekleri arasına yerleştirebilmemizi sağlıyor.

Sally Potter filmini her ikisi de oyuncu olan büyükannelerinden birine, çekimler başlamadan kısa bir süre önce, 1989’da yaşamını yitiren Beatrice Quennell’e ithaf ederken, 1990’da ölen İngiliz yönetmen Michael Powell’a da teşekkür etmiş. Woolf’un kitabındaki imgeler için “insan ömrünün sınırlarıyla kısıtlanmayan, zamana ve mekâna dair içsel bir hissiyatı dışa vurur” diyen Potter, filmini de “tıpkı onun gibi geleneklere ve sınırlamalara meydan okuyacak şekilde kurgulama”yı hedeflediğini söylemiş. Yönetmenin amaçladığına eriştiğini rahatlıkla söyleyebiliriz; görüntü yönetmeni Aleksey Rodionov’la birlikte yumuşak ışıklara başvurulan, düşsel, zarif ve dokunaklı bir boyuta büründürülen görselliğin de katkısı ile fantastik öyküsüne yakışan bir hava yakalamış Potter ve Woolf’un kitabında yarattığı “içsel bir hissiyatı dışa vurma”nın sinemadaki doğru karşılığını üretmiş. Burada belki de en önemli başarı, gerçeküstü bir öykünün gerçek kılınması ama “sınırlara meydan okunduğu”nun da hep hissettirilmesi.

Potter’ın ifadesine göre, “cennet ile dünya arasında, şimdiki anla yaşanan coşkulu bir bütünleşme mekânında” sona eren filminde farklı metinlerden alıntılar var: yukarıda anılan Edmund Spenser şiiri “The Faerie Queene” dışında, Shakespeare’in 29 numaralı sonesi ve “Othello” oyunu, Kuran’dan Nisa Suresi, Percy Bysshe Shelley’in “The Indian Serenade” ve “The Revolt of Islam” adlı şiirleri. Orlando’nun uzun yaşamının bir döneminde şiire sığınması ama hayal kırıklığına uğraması, kendisine bahşedilen topraklara ve üzerindeki eve okuduğu Spenser şiirinden sonra sahip olması ve genel olarak dozunda bir lirizmin kendisini hep hissettirmesiyle edebî bir konuma da yerleşen filme yakışan alıntı kaynakları bunlar kesinlikle. Potter sanatın edebiyat dışında bir diğer dalından, müzikten de ustalıkla yararlanıyor. İskoç müzisyen Jimmy Sommerville’in başlarda nehir üzerinde süzülen bir kayıktaki şarkıcı, sonda ise gökyüzünde şarkı söyleyen bir melek olarak karşımıza çıktığı ve çekici, hoş bir sürpriz yarattığı filmde David Motion ve Sally Potter imzalı müzikler kesinlikle zaman ve mekândan bağımsız bir gizem katmış öyküye. Yeri gelmişken, merak edenler için filmdeki şarkıları sıralamakta yarar var: Sommerville açılışta İngiliz besteci Edward Johson’ın 16. Yüzyıl’ın sonunda Kraliçe 1. Elizabeth’in onuruna yazdığı “Eliza is the Fairest Queen” adlı şarkıyı, kapanıştaysa “Coming” adını taşıyan ve film için Motion, Potter ve Sommerville tarafından yazılan parçayı seslendiriyor; Handel’in “Semele” adlı müzikal dramından “Where’er You Walk” adlı aryayı Andrew Watts söylerken, Rönesans dönemine ait bir anonim beste olan “Pavana” da kullanılmış filmde. Müzikten söz etmişken ilginç bir notu da anmak gerekiyor: Filmin bütçesinin aşılması yüzünden bir besteciden orijinal bir çalışma talep edilmesinin mümkün olmadığı anlaşılınca, Potter müziklerin nasıl olması gerektiğini kafasında canlandırabildiğini söylemiş yapımcı Christopher Sheppard’a ve onun yönlendirmesiyle, hayal ettiği melodileri David Motion’a tarif etmiş ve onunla birlikte bir stüdyoda kaydetmiş. Potter’ın vokalini de duyma imkânı bulduğumuz bu çalışmaya İngiliz müzisyen Fred Frith de gitarıyla yarattığı doğaçlama melodilerle önemli bir katkı sağlamış.

Potter’ın bu ilginç filminin kayda değer tek problemi başarısının tüm bölümlerinde aynı düzeye ulaşamaması. Özellikle hikâyenin Shelmerdine karakterinin yer aldığı bölümlerinde film romantizm, hüzün ve kırılganlık açısıdan amaçladığını tam anlamıyla yakalayamamış görünüyor ve hatta zaman zaman başka bir filme aitmiş gibi duruyor ilgili sahneler. Neyse ki Tilda Swinton öyküyü adeta kendisi için yazılmış kılan güçlü performansıyla bu anlarda da karşımıza çıkıyor ve yapıtın aksamamasını sağlıyor o sahnelerde de. Finalin çarpıcılığında da onun varlığının çok önemli bir payı var kuşkusuz. Woolf’un romanının ruhunu koruyan ve bunu, bir sinema uyarlaması için kaçınılmaz olan kısaltmalara ve değişikliklere rağmen başaran film feminist boyutu dışında LGBT boyutuyla da ilgiyi hak ediyor. Cinsiyetler arası geçişkenlik bir ana tema olarak kendisini gösterirken, Sommerville’in varlığı ve onun “Coming” şarkısının sözleri ve bir queer ikon olan Quentin Crisp’in Kraliçe 1. Elizabeth’i oynaması da Potter’ın bu boyutu güçlü bir şekilde diri tutmasını sağlıyor.

Daha önce Han ile Orlando arasındaki bir konuşmayı izlediğimiz bölümde de yaptığı gibi, Shelmerdine ile kahramanımız arasındaki bir sahnede Potter, öykünün önüne geçmeyen ve bir yönetmen olarak varlığını zarif bir şekilde hissettiren bir tercihte bulunuyor. Kamera iki karakter arasında yumuşak bir hareketle gidip gelirken, bize asıl olarak konuşanı gösteriyor ve dinleyeni görüntünün dışında bırakıyor. Bu sahnelerde açı/karşı açı tercihinde bulunarak kendisini -kurgunun varlığını da duyurarak- öne de çıkarabilirdi Potter ama böyle yapmayarak adeta roman okuma hissi yaratıyor ve öykünün temelindeki geçişkenlik temasını, farklı cinsten iki karakter arasında hareket ederek elle tutulur kılıyor gözlerimizin önünde.