Kategori: Küçük Ekran

Pride – Matthew Warchus (2014)

“Çünkü verdiğiniz şey paradan daha fazlası, arkadaşlığınızı verdiniz. Sizden çok daha büyük, çok daha güçlü bir düşmanla savaş halindeyken, varlığından hiç haberinizin olmadığı bir arkadaşınızın olduğunu keşfetmek dünyadaki en güzel duygu”

1984’te Thatcher hükümeti döneminde madenlerin kapatılması kararına karşı grev yapan Gallerli madenciler ve aynı düşmanla mücadele ettiklerine inanarak onlara destek olmaya karar veren Londralı LGBT grupların dayanışmasının hikâyesi.

Stephen Beresford’un orijinal senaryosundan Matthew Warchus’un çektiği bir Birleşik Krallık ve Fransa ortak yapımı. Cannes’da “Queer Palm” ödülünü kazanan film muhafazakâr, sermaye yandaşı ve işçi düşmanı bir iktidara karşı mücadele eden ve yan yana gelmesi pek düşünülemeyecek iki farklı grubun ortak mücadelesini anlatıyor. AIDS’in de özellikle kendi gruplarına ciddi bir yıkım getirdiği bir dönemde LBGT grubunun ortaya koyduğu dayanışmanın gerçek hikâyesi oldukça sert ve ciddi bir konuyu komediye de kayan bir içerikle ele alan, seyri kolay ve keyifli bir çalışma. Tüm politik yanına karşın, finali ile bu içeriği yumuşatan ve örneğin madencilerin sonrasında yaşadıklarını unutuveren bir çalışma olarak “liberal bir umut” örneği bu film ve politik açıdan eleştiriye de hayli açık.

1915 tarihli bir sendika şarkısı olan “Solidarity Forever”ın Pete Seeger yorumu ile başlıyor film; aralarda bir yerde James Oppenheim’ın kadınların oy hakkı eylemleri için 1911’de yazdığı “Bread and Roses” adlı şiirinden Mimi Fariña’nın 1974 yılında bestelediği şarkıyı oyuncuların bir kısmının sesinden dinliyoruz; kapanışta ise Billy Bragg’ın 1986 tarihli “There is Power in a Union” adlı emek, dayanışma ve sendika şarkısını dinliyoruz. Bunların dışında ise film boyunca 1980’lerin popüler meloedileri ve özellikle LGBT sanatçıların şarkıları farklı sahnelerde karşımıza çıkıyor. Aslında tüm bu şarkılar filmin hikâyesinin de iyi bir özeti. 1980’lerde Galler bölgesindeki madencilerin başını çektiği eylemlerin gerçek görüntüleri ile açılıyor film. İktidarda Margaret Thatcher hükümeti vardır ve kapitalizmin en vahşi uygulamalarının ülkesindeki mimarı olan bu politikacı emek ve emekçi düşmanı politikaları ile sendikaları hedefine almıştır. SSCB bayrağı asılı olan evinde grevle ilgili haberleri dinleyen ve penceresinde “Thatcher Out” yazılı bir pankart asılı olan gay aktivist Mark, Thatcher televizyonda tüm o şeytanlık dolu fikirleri ile konuşmaya başlayınca eline aldığı bir plastik kova ile fırlar evinden. Amacı aktivist arkadaşları ile birlikte madenciler için para toplamaktır. Ne var ki bu iyi niyetli dayanışma çabası iki tarafta birden önyargılarla karşı karşıya kalır: LGBT üyeleri kendilerinin onca sorunu varken ve üstelik kendilerine en katı önyargılarla bakan bir bölgenin halkı için para toplamanın yanlış olduğunu düşünürken, madenciler de “sapık”lardan gelecek yardımın kendi mücadelelerine zarar vereceğine inanmaktadır. Hikâye bu önyargıların karşısına birlikte mücadele etmeyi ve dayanışmayı koyuyor ve ortak düşmanın varlığına işaret ediyor. Mark’ın dediği gibi iki taraf da aynı zihniyetin kurbanıdır: “Madencilerden kim nefret ediyor? Thatcher. Başka? Polis, halk ve hükümet yanlısı medya. Tanıdık geldi mi?”.

Film bu hikâyeyi -arada gözyaşlarınızı tutamayacağınız birkaç sahnesi olsa da- duygu sömürüsüne çok fazla gitmeden anlatıyor. Kendilerine bağış yapmak isteyenlerin “Lezbiyenler ve Gayler Madencileri Destekliyor” adında bir grup olduğunu öğrenince telefonu kapatan sendikacılara rağmen, doğru olduğuna inandığını yapmakta inat eden bir grup insanın çabası bize, inandığımız değerler için başta önyargılar olmak üzere her güce karşı koymak gerektiğini hatırlatıyor. Mücadele boyunca pek çok zorlukla karşılaşıyor dayanışmanın önemine ve gerekliliğine inanan bu insanlar. “Tanıştığımız ilk eşcinselsiniz” cümlesine “Siz de tanıştığım ilk madencisiniz” karşılığının verildiği film birlikte hareket etmenin (madencilerin bayrağında yazıldığı üzere “omuz omuza ve elele” yürümenin) güzelliği üzerine kurulu hikâyesi ve konusunun sertliğini hayli yumuşatan hafif anlatımı ile ilgi çekiyor. Dayanışmanın yarattığı güzelliğe odaklanması kuşkusuz takdir edilmesi gereken ve seyrederken içinizi umudun ışığı ile aydınlatan bir tercih; ama kime karşı dayanışıldığının üzerinde pek durmayan ve grev bittiğinde (bitirilmek zorunda kalındığında daha doğrusu) o madencilere ve madenci kasabalarına ne olduğunu söylemeyi gerekli görmeyen hikâyenin eleştirilmesi de gerekiyor. Ayrıca LGBT aktivistleri ile madenciler arasında köprüyü kuranın Mark’ın politik tavrı olduğu üzerinde daha fazla durmalıydı film ama yapımcıları arasında BBC’nin de bulunduğu filmin böyle net bir politik duruştan ziyade, liberal uzlaşmacılığı tercih etmesi şaşırtıcı değil.

Mark’ın madenciler ve aileleri ile ilk kez karşılaştığı sahnede hazırlıksız yakalandığı konuşmanın ters gitmesinin (ancak gay topluluğu içinde bir anlamı olan Judy Garland göndermelerinin sessizliğe neden olması gibi) örneklerinden sadece biri olduğu zor bir durum var ortada: Düşmanları dışında ortak hiçbir noktaları olmadığına inananların bir araya gelebilmesi. 2013’te ülkemizde yaşanan Gezi Direnişi de işte tam da bunun bir örneği değil miydi? Çok farklı inançları ve ajandaları olan ve aynı iktidarın kurbanları olmak dışında ortak bir yanları yok gibi görünen grupların bir direniş ruhunda birleşebilmesinin güzelliğini yaşamış herkes bu filmi izlediğinde coşku ve hüznü aynı anda hissedeceklerdir mutlaka. Hikâyenin tüm o önyargıların ortasında -filmin en kötü karakteri bir kadın olsa da- kadınların sağduyusunu öne çıkarması da dikkat çekiyor ve filmin genel tavrına hayli uygun düşüyor bu.

Hikâyedeki karakterlerden biri, İspanya’da başlayıp Galler’e ve oradan da ABD’ye uzanan bir kömür yatağından bahsediyor. Madencilerin, daha da genel olarak emekçilerin ortak kaderleri için güzel bir metafor olan bu olgunun yanısıra oldukça çekici ve eğlenceli yanları da var filmin. “Sana ne isim takılırsa, onu al ve kullan” ifadesi ile özetlenen eşcinsel geleneğinden (burada bir gazetenin onları sapık olarak tanımlaması üzerine gruplarına Sapıklar Madencileri Destekliyor adını vermelerinin nedeni oluyor bu) maço kasabalı erkeklere dans etmeyi öğreterek onların kızlarla yakınlaşabilmelerini sağlayan gay karakterlere ve tüm o müziklerden esprili diyaloglarına film seyircisini eğlendirmeyi hiç ihmal etmiyor; bunu yaparken fazlası ile yumuşak bir üslûp takınıyor, sahip olması gereken politik içerikten özenle sakınıyor (örneğin Mark’ın komünist parti üyesi olduğu ve hatta partinin gençlik kolu başkanı olacak kadar aktif bir üye olduğundan hiç söz edilmiyor örneğin) ve bir “kendini iyi hisset” hikâyesi olarak pozisyon almayı tercih ediyor.

Kapanışta gerçek karakterin bazılarının akıbetleri ile bilgi veriliyor (Mark 1987’de AIDS’ten hayatını kaybediyor, en aktif madenci eşlerinden biri eşcinsel bir karakterin teşviki ile üniversiteye gidiyor ve daha sonra bölgesini temsil eden ilk kadın parlamento üyesi oluyor) ve bu dayanışma eyleminin İşçi Partisi’nin manifestosuna maden işçileri sendikasının da desteği ile tarihinde ilk kez LGBT haklarını almasını sağladığı belirtiliyor. Direnişlerin bir şeyleri değiştirebileceği umudunu bu bilgiler üzerinden de diri tutan filmin, adının (Pride: Onur) sadece LGBT grupları ile özdeşleştiği şekilde değil, hakları için mücadele eden her bir birey ve grup için kullanılabileceğini söylediğini düşünmek mümkün ama filmin pek politik olmama tercihi açısından bakılırsa öyle de olmayabilir aslında.

Yönetmen Matthew Warchus senaryodan gelen hafif havayı yönetmenliğine yansıtmış ve ortaya seçilen dönem şarkılarının da katkı sağladığı akıcı bir dil koymuş; derinlere inmeyen ve yeni bir dilin peşine de düşmeyen bu anlatım biçimi bu “şeker gibi” filme de uymuş açıkçası. Tüm kadronun filmin eğlencesini zenginleştiren parlak performanslar sunduğu film tıpkı Mark’ın komünist parti üyeliğini unutuvermesi gibi, hem LGBT üyelerinin eşcinselliğini hem de madencilerin muhafazakârlığını seyirciyi ürkütmeyecek biçimde yumuşatmayı seçmiş. Sendikaların yalnız bıraktığı, bugün Corbyn’den “kurtularak” muhafazakârların kötü bir kopyasına dönüşmüş olan İşçi Partisi’nin desteklemediği madencilerin eylemlerine yanlış bir nostalji duygusu ile ve sınıf mücadelesine geçmişte kalmış bir fantezi gözü ile bakan film önemli politik kusurları olan, “Her şey politiktir” mesajının kanıtı olabilecekken ve bunun için tüm olanaklara sahipken bunu yeterince işlememeyi seçen bir çalışma. Yine de keyifle seyredilebilir ve direnmenin, dayanışmanın onurlu güzelliğinin tadı çıkarılabilir.

(“Onur”)

La Noche de 12 Años – Álvaro Brechner (2018)

“Artık mahkûm değilsiniz, rehinesiniz. Sizi fırsatımız varken öldürmeliydik. Şimdi ise sizi çıldırtacağız. Savaşı kaybettiniz, sonunuz geldi. Bir de dünyayı değiştirmek istiyordunuz. Şu hâlinize bir bakın! Sizin yerinizde olsam kendimi öldürürdüm. Siz neden öldürmüyorsunuz?”

1973’te askerî diktatörlükle yönetilen Uruguay’da ele geçirilen üç solcu gerillanın on iki yıl süren mahkûmiyetlerinin hikâyesi.

Askerî hükümetin, ele geçirdikten sonra on iki yıl boyunca kötü muameleye ve yalnızlığa mahkûm ettiği dokuz gerilladan üçünün hikâyesini anlatan film, onlardan ikisi olan Mauricio Rosencof ve Eleuterio Fernández Huidobro’nun “Memorias del Calabozo” adlı kitabından uyarlanmış. Uruguaylı sinemacı Álvaro Brechner’in senaryosunu yazdığı ve yönettiği film 1973 ile 1985 arasında tam bir rehine hayatı yaşayan üç gerillanın hikâyesini onlara yaşatılanlara odaklanarak anlatıyor ve bir insana yapılabilecek en büyük kötülüğün onu onurunu kaybetmeye ve çıldırtmaya çalışmak olduğunu gösteriyor. Bir insan ne kadar direnebilir sorusunu umut dolu bir şekilde cevaplandıran bu gerçek hikâye üç başrol oyuncusunun güçlü performansları, tek bir noktaya (eziyet ve direnişe) odaklanarak dağılmayan hikâyesi ve yakın geçmişin Latin Amerika’daki acı dolu sayfalarından birini açması ile çok önemli ve ilgiyi hak eden bir çalışma.

Uruguay, Arjantin, İspanya, Fransa ve Almanya ortak yapımı olarak çekilen filme kaynaklık eden kitap için, kendisi de askerî darbe kurbanı olan Uruguaylı yazar Eduardo Galeano şöyle yazmış: “Bu çalışma, insan sözünün zaferini kutluyor. Doğaçlama bir Mors alfabesi ile kurulan iletişim, bu kurtuluşun anahtarıydı. Parmakları davul çaldı ve böylece reddedilen ses hakkını yeniden ele geçirdiler: Duvardan birbirlerine cesaret ve teselli verdiler, tartıştılar, deneyimleri ve sanrıları, insanları ve hayaletleri, anıları ve hayalleri paylaştılar. Ağızları ile konuşmaları yasaklanınca parmakları ile konuştular. Dile getirme ihtiyacından doğan dili, gerçek dili konuştular”. Her biri ayrı bir hücreye kapatılan, birbirleri ve gardiyanları ile konuşmaları yasaklanan, kendi kendilerine konuşmalarına bile izin verilmeyen üç mahkûmun bu hikâyesi insanın iletişimden yoksun bırakılmasının neden olduğu işkenceyi elle tutulur bir biçimde anlatıyor gerçekten de. Üç gerçek karakterin (sonradan Uruguay Devlet Başkanı olan José Mujica, yazar ve şair Mauricio Rosencof ve 2016’da hayatını kaybeden politikacı ve gazeteci Eleuterio Fernández Huidobro) bir askerî diktatörlüğün elinde 12 yıl bir tutsak olarak yaşarken iletişimden yoksun bırakılmak da dahil her türlü kötü muamele ve işkencenin kurbanı olduğu ve 12 yıl süren bir karanlık geceyi anlatan yapıt bir politik film olarak sınıflanabilir elbette ama bu kategorizasyonun sınırlarının dışına taşan güçlü bir çalışma.

Franz Kafka’nın “In der Strafkolonie” (Ceza Sömürgesi) adkı kısa öyküsünden bir alıntı ile açılıyor film: “Adam mahkûma baktı ve memura sordu: “Mahkûm kaç yıl ceza aldığını biliyor mu?”. Memur cevapladı: “Hayır, bunu kendi vücuduyla hissedecek”.”. Bilgilendirme yazısı Uruguay’ın bir askerî diktatörlük tarafından yönetilmekte olduğunu ve dokuz Tupamaro (o dönemde hayli aktif olan solcu şehir gerillası örgütü) üyesinin “rehine” olarak alındığını söylüyor bize. Sesi hayli yüksek bir radyoda bir dinleyici isteği olarak çalınan şarkı cezaevinin dört bir yanına yayılırken, harekete geçen askerlerin bazı mahkûmları gözlerini bağlayarak veya başlarına çuval geçirerek bir kamyona bindirdiğini görüyoruz. Bu dokuz kişiden üçü hikâyemizin kahramanları ve içlerinden birinin atıldığı tek kişilik hücrenin duvarlarında yazdığı gibi, içeri girenlerin her umudu dışarıda bırakması gereken bir yerdedirler artık. 12 yıl boyunca sık sık kaldıkları yer değiştirilir ama koşulları gittikçe daha da kötüleşen tüm yeni hücrelerinde her zaman birbirlerinden ayrı tutulurlar.

Sık sık yakın planlarla üç rehinenin fiziksel ve ruhsal çöküntülerini seyirciye etkileyici biçimde geçiren film el kamerası kullanımı ile bu sahnelere tedirgin edici bir gerçeklik duygusu da katıyor. Seyrettiğinizin gerçek bir hikâye olduğunu bilmek böylesine sert sahneleri olan bir filmde bir parça rahatsız edici olabilir ama film dürüstlüğü ile bu riski ortadan kaldırıyor çoğunlukla. Karakterlerden birinin aile ziyareti sırasında yaşanan trajik olaydan bir başka ziyaretteki masal anlatma sahnesine, bir eli boruya kelepçelendiği için klozete oturamayan bir rehinenin bu sorunu hep bir üstlerine taşıyan askerlerin neden olduğu trajikomik durumdan hücrelerin duvarlarına parmakları ile vurarak konuşan ve satranç oynayanlara film duygusal açıdan sömürülebilecek pek çok ânı ustalıklı bir samimiyet ve dürüstlükle getiriyor karşımıza. Umut duygusunu sadece kahramanlarının insanüstü bir gayretle direnişi üzerinden yaratmıyor film, cezaevindeki bazı askerlerle olan diyalog üzerinden de güven ve sevginin kendisine her ortamda hayat bulabileceğini gösteriyor. Tüm o sertliğin içinde, cezaevindeki komutanın mahkûmların da dinleyebilmesi için ulusal bir futbol maçını yayınlayan radyonun sesini açması (yapılan önemli bir yardımın karşılığı olsa bile) veya ziyarete gelen çocuğun kelepçeleri fark etmemesi için oynanan küçük oyun seyircinin içini aydınlatıyor örneğin.

Zaman zaman geri dönüşlerle gerillaların yakalanma anlarını gösteren hikâye özgürlüğe duyulan özlemi, hep tek kişilik hücrelerde tutulan mahkûmların sonunda bir cezaevinin avlusunda birbirlerini gündüz gözü ile ilk kez görmeleri ve güneşi yüzlerinde ilk kez hissetmelerinin mutluluğunu ve dayanışma ruhunu (“Eğer bu benim son şiirim olacaksa / İsyankâr ve hüzünlü / Yılmış ama tek parça / Yalnızca bir kelime yazardım: Yoldaş”) seyirciye de sıcak bir şekilde geçiren filmde Simon ve Garfunkel ikilisinin “The Sound of Silence” şarkısını adeta yeniden yaratarak, sessizliğe mahkûm edilen üç adamın hikâyesine dokunaklı bir katkı sağlayan Sílvia Pérez Cruz da takdiri hak ediyor. Şarkıyı adeta bu film için yazılmışcasına hikâyeye ait kılan bu yorumun İngilizce olması ise bir parça yanlış gibi duruyor açıkçası.

Görüntü yönetmeni Carlos Catalán’ın üç adamın içerideki klostrofobik ortamdaki ruh hallerini ve dışarıdaki özgürlüğe duydukları özlemi çok iyi yansıtan görüntü çalışması ve Federico Jusid’in müzikleri de hikâyenin atmosferine iyi bir uyum gösteriyor. Yönetmen Álvaro Brechner bu filmi çekmekteki temel nedeni sorulduğunda, “Bireylerin kendilerini insan yapan ve öyle kalmalarını sağlayan her şeyden yoksun bırakıldıklarındaki ruh hâllerini anlatmak” cevabını vermiş. Üç oyuncunun da (Mujica’yı oynayan Antonio de la Torre, Huidobro rolündeki Alfonso Tort ve Rosencof’u canlandıran Chino Darin) rollerinin hakkını çok iyi verdiği; karakterlerinin ruhsal ve fiziksel çöküşlerinin yanında direnişlerini de gerçek kıldığı filmde Chino Darin etkileyici bazı anların kahramanı olmasının da yardımı ile öne çıkıyor. Ses tasarımı ve kurgusu ve üç adamın içine atıldığı hücrelerin etkileyici ürkütücülükleri ile dikkat çeken set tasarımlarının da önemli bir katkı sağladığı film, 12 yıl süren bir işkenceye maruz bırakılan üç adamın hikâyesini olması gereken bir dürüstlük, gerçekçilik ve finalin doğruladığı bir umutla anlatan, görülmesi gereken bir çalışma.

(“A Twelve-Year Night” – “12 Yıllık Gece”)

Trading Places – John Landis (1983)

“Bu adam elverişsiz bir çevrenin eseri. Özünde hiçbir kusur yok, bunu ispatlayabilirim. / Tabi ki kusuru var, adam zenci! Daha emekleme çağında hırsızlığa başlamıştır”

Finans ve emtia piyasalarında aracılık hizmeti veren büyük bir şirketin sahibi olan iki zengin ve yaşlı kardeşin, insanların geleceğini belirlemede genetiğin mi yoksa çevrenin mi önemli olduğu konusunda girdikleri iddia üzerine, şirketlerindeki beyaz bir müdürle sokaktaki siyah bir üçkağıtçının yerlerini değiştirmesinin hikâyesi.

Timothy Harris ve Herschel Weingrod’un senaryosundan John Landis’in çektiği bir ABD yapımı. 1980’lerin bugün en çok hatırlanan komedilerinden biri olan ve Amerikalıların en sevdikleri “Noel zamanı filmleri” arasında yer alan çalışma özellikle ilk yarısında epey güldüren ve eğlendiren, finale doğru hızını kaybederken zaman zaman da kabalaşan bir çalışma. Finans dünyası gibi kapitalizmin kalesi diyebileceğimiz bir sektörü odağına alan film buradan bir eleştiriye gidecek gibi görünürken, tam tersi bir yolda ilerleyen; bugün bazı diyalog ve sahneleri kesinlikle cinsiyetçi ve ırkçı olarak görülecek bir hikâyesi olan, tipik Hollywood ustalığı ile kotarılmış, başrollerindeki Eddie Murphy ve Dan Aykroyd’un performanslarının özel bir keyif kattığı bir sinema eseri. Jamie Lee Curtis’in kullanım şeklinin filmi yaratanların ticarî bakışının tek başına iyi bir kanıtı olduğu çalışma, komediden hoşlananların kesinlikle ilgisini çekecektir.

Elmer Bernstein’ın Mozart’ın “Figaro’nun Düğünü” adlı komik operasından çeşitli bölümlerin yeni düzenlemeleri ile hazırladığı müziklerden biri olan bu operanın uvertürü ile açılıyor film. Landis’in Mozart’ın bu eserini seçme nedenlerinden biri, operanın hizmet ettiği zengin kontun kötülük ettiği bir uşağı anlatması olmuş ve Bernstein başka klasik eserlerle birlikte bu melodileri “yeniden yaratarak” hikâyeye önemli bir katkı sağlamış. Mozart’ın eseri bir komik opera ve orada kötü olan dersini alır ama aynı zamanda affedilir; Landis’in filminde de kötü iki adam derslerini alıyorlar ama operanın aksine kendilerini toparlayabilecekleri konusunda bir ipucu vermiyor hikâye. Ne var ki daha fazla kazanmak ve hiçbir şey üretmeden sadece beklentileri satmak veya almak gibi rahatça kumar sınıfına sokulabilecek bir faaliyet alanı olan sektörün kendisinie yönelik bir eleştiri yok filmde. Hatta, hikâyenin başında zengin bir züppe olan Louis Winthorpe (Dan Aykroyd) karakterinin finalde aldığı intikamdan sonra kendisinin daha önce neye hizmet ettiğini sorgulayabileceğini dahi ima etmeye yanaşmıyor hikâye. Sonuç da, düzenin içindeki kötülerin dersini alması ama düzenin -“ufak tefek” kusurları olsa da- devam edip gitmesi oluyor. Oysa hikâye bu konuda tam tersini anlatacağını ima eden bir içerikle başlıyor.

Şehrin çalışan yoksul kesiminden ve zengin bölgelerinden görüntülerle açılıyor film. Zengin evleri ile sokakta yaşayan evsizler ardı ardına karşımıza gelirken, şehirdeki süslerden Noel zamanında olduğumuzu anlıyoruz. Film bize önce Louis Winthorpe’u tanıtıyor. Uşağının yatağına getirdiği kahvaltı ile güne başlayan ve onun tarafından günlük tıraşı yapılan, Harvard mezunu, aracılık hizmeti veren büyük bir şirketin üst düzey yöneticilerinden biridir Winthorpe. Başarılı, hırslı ve kibirlidir ve şirketinin patronlarının akrabası olan bir kadınla nişanlıdır. Arkasından önce bu iki patronu (Ralph Bellamy ve Don Ameche) tanıtıyor hikâye ve ardından da sokağa çıkıyoruz. Billy Ray Valentine (Eddie Murphy) çıkıyor daha sonra karşımıza; Vietnam gazisi, savaşta mayına basarak sakatlanmış ve gözlerini kaybetmiş bir adam rolü yaparak, gelen geçenden para isteyen üçkağıtçı bir siyah adamdır Valentine. Hikâye temel olarak iki zengin, kibirli, üçkağıtçı ve cimri yaşlı adamın Winthorpe ve Valentine’ın yerlerini değiştirerek, genlerin mi yoksa yetişme koşullarının mı belirleyici olduğu konusunda iddiaya girmeleri ve bunun için de bu iki adamın hayatları üzerinden bir oyun oynamalarını anlatıyor.

Senaryo noel ikramiyesi ile ilgili sahnede olduğu gibi şirkette çalışanların da tepedekiler tarafından sömürüldüğünü söylüyor ve iyi yazılmış diyaloglar üzerinden bir mizah yakalıyor (“Çalışanlarımıza ne çok maaş veriyoruz!” / “Evet, maalesef asgarî ücretin altına inemiyoruz”). Ne var ki bu sözünü asla daha ileri taşımıyor ve kötülüğü iki yaşlı adamla sınırlıyor. Tipik bir Hollywood filmi olarak ne kendisi sorguluyor film ne karakterlerine yaptırıyor bunu ne de seyirciyi bu yönde teşvik ediyor. Elbette “dozunu kaçırmamaya özen gösteren” bir eleştirisi var senaryonun: Örneğin zengin yaşamlar ile yoksul yaşamlar arasındaki derin farkın başta karşımıza çıkan görüntüleri, Winthorpe ile Valentine’ın ilk kez karşılaştıkları sahnede ikincisinin siyah ve yoksul olması ile ilgili önyargıların devreye girmesi ve elit beyaz sınıfın tahammül ötesi kibrini net bir şekilde sergiliyor film. Alt sınıftan olan karakterler de üst sınıflara göre daha dürüst olarak çizilmişler. Ne var ki örneğin finali ile bu eleştirinin üzeri tamamen örtülüyor ve bir sınıf atlama finali ile film, adeta “siz de o elitler arasına katılabilirsiniz” diyor seyirciye ve düzenin parçası olmaya davet ediyor.

Küçük suçları anında cezalandıran, büyük suçluları teşvik eden bir sistemi eleştirel bir tavır takınmadan mizah konusu yapan filmde sonlardaki borsa sahnesi kapitalizmin hırs ve yağmasının, beyaz elit erkeklerin kulübü ise sistemdeki sınıf farkının somut bir karşılığı olarak görülebilir. Daha önce sistemin arkasında durduğu sınıfa ait olduğu için hiç farkına varmadığı adaletsizliğin göbeğine düşen karakterin en ufak bir “aydınlanma” yaşamaması ciddi bir sorun film açısından. Buna karşılık, birdenbire sahip olunan zenginliğin beraberinde getirdiği mülkiyet duygusunun eleştirisini hayli keyifli bir şekilde yapıyor film. Paranın egemenliğini eleştirmek yerine, paranın egemenliği ile mutlu sonu işaret eden senaryo bir komedi sınırları içinde bile bazı inandırıcılık sorunlarına da sahip; örneğin Valentine’ın finansal zekâsı, uşağın taraf değiştirmesi ya da “iyi yürekli fahişe” klişesi senaryonun hikâyeyi akıtırken kolay çözümlere gittiğini gösteriyor. Filmin Jamie Lee Curtis’in göğüslerini her fırsatta göstermeyi amaçlayan ucuz yaklaşımı da hayli rahatsız edici hikâyede.

İçeriği ile tipik Hollywood alışkanlıklarını tekrarlasa da filmin özellikle ilk bölümlerde hayli eğlendirdiği açık ve bu eğlencede oyuncularının çok önemli bir payı var. Eddie Murphy sinema kariyerindeki bu ikinci filmi ile Amerikan sinemasının yıldızlarından biri konumuna hak ettiği bir şekilde yerleşirken karakterinin hikâye boyunca yaşadığı değişimleri inandırıcı ve komik kılmayı başarıyor. Dan Aykroyd da ondan altta kalmıyor ve özellikle zenginlerin kibirli hayatlarının tam bir sembolü olduğu sahnelerde seyirciyi kendisinden nefret ettirecek (ve aynı zamanda kıskandıracak) kadar iyi bir performanns sergiliyor. Ralph Bellamy, Don Ameche, uşak rolündeki Denhom Elliott ve senaryo ve yönetmen kendisine hiç âdil davranmasa da Jamie Lee Curtis’in de işlerini iyi yaptığı film eğlenmek için rahatlıkla seçilebilecek, su gibi akıp giden ve sonlara doğru zaman zaman aksasa da işini iyi yapan bir Hollywood yapımı.

(“Zengin ve Sefil”)

Ana Yurdu – Senem Tüzen (2015)

“Nesrincim, kusura bakma ama eğilip kalkarken için görünüyor. Üstüne bir şey giy istersen”

Romanını yazmak için annesinin köydeki evine yerleşen bir kadının ve peşinden gelen annesinin ilişkilerinin hikâyesi.

Senem Tüzen’in yazdığı ve yönettiği bir Türkiye – Yunanistan ortak yapımı. Anne – kız ilişkileri, muhafazakâr toplumlarda aile kurumunun kadınlar üzerinde yarattığı baskı ve annelik üzerine bir hikâye anlatan film son dönemin bol ödüllü çalışmalarından biri. Hem SİYAD’ın hem de İstanbul Festivali’nde FIPRESCI ödülünü kazanarak eleştirmenlerin gözdesi olduğunu gösteren film anne ve kızı canlandıran Nihal G. Koldaş ve Esra Bezen Bilgin’in sade ve güçlü performanslarından aldığı destekle bir kadının etrafına inşa edilen hapishanesinde hissettiklerini anlatırken, şaşırtıcı finali ile uygun bir kapanış yapıyor. “Sanat filmleri”mizin genel sıkıntısını taşıyarak zaman zaman hikâyesinin yeterli bir akıcılığa sahip olmadığı görülen filmin, senaryodan kaynaklanan nedenlerle tatmin edici bir bütünselliğe sahip olmamak ve sahnelerini her zaman bir bütünün organik parçaları yapamamak gibi sorunları da var. Ülkenin toplumsal ve sosyolojik açıdan önemli bir sorununu kendisine konu edinen film alçak gönüllü görünümü ve meseleye dürüstlükle yaklaşmayı başarması ile önemli bir çalışma.

Senem Tüzen’in ilk ve şimdilik son filminde hikâye bir kamyonetin kasasında seyahat eden köylü kadınları ve bu kamyonetin çektiği hasar görmüş bir arabayı göstererek açılıyor. Kasadakilerden biri arabası ile Ankara’dan köye gelen Nesrin’dir ve bir kaza yapmıştır. İlk 5 dakikasında önce karanlık, sonra da kameranın nedense özellikle bundan sakınır bir şekilde kullanılması nedeni ile kadının yüzünü göremiyoruz. Bu “sanatsal” tercihin pek bir anlamı yok gibi görünüyor ve filmin geri kalanında da zaman zaman -karakterlerden birinin flulanmasında olduğu gibi- gösterilen ile gösterme şeklinin uyuşmaması hikâyenin doğrudanlığı ile her zaman uyuşmuyor. Evlenip boşanmış, çocuğu olmayan bir kadındır Nesrin ve üstte bir deri mont, altında bir şalvarla gezindiği köye kitabını yazmak için ihtiyaç duyduğu yalnızlığı elde etmek amacı ile gelmiştir. Ama bu yalnızlığı elde etmesi pek de kolay olmayacaktır çünkü kısa bir süre sonra annesi “kızının geçirdiği kazadan endişelenmesi” nedeni ile peşinden köye gelecek ve aile kurumunu, anneliğin ve muhafazakârlığın tahakkümünü de beraberinde getirecektir.

İki başrol oyuncusu dışında amatör oyuncuların yer aldığı filmin çekimleri Niğde’de gerçekleştirilmiş ve yardımcı roller için yöre halkına görev verilmiş. Ufak tefek aksamalar olsa da bu amatör oyuncular, Esra Bezen Bilgin ve Nihal G. Koldaş’ın sade oyunculukları ile onlardan çok farklılaşmaması sayesinde filme doğal bir hava katmışlar. Köydeki kadınlar arasında geçen sohbet sahneleri içerikleri ile bu nedenle oldukça gerçek görünüyorlar ve Nesrin karakterinin onların arasındayken hissettiklerini anlamamızı sağlıyorlar. Anne ve kızın birlikte eve girerken kızın açamadığı kilidi annenin açması hikâyenin ele aldığı mesele için oldukça uygun bir sembol olurken, davet edilmeyen annenin dışarı asılan iç çamaşırını ipten alarak evin içine götürmesi de onun ilk müdahalesi oluyor kızına (Bırakın bir köy yerini, şehirlerde de ne erkek ne de kadın iç çamaşırlarını böyle ulu orta asma sergileme alışkanlığı olduğunu düşünürsek, çok da uygun bir sembol değil bu müdahaleyi anlatmak için açıkçası). Kendisi bireysel bir mutluluğu hiç tatmamış bir annenin kızını korumak adına onun bireysel tercihlerini yargıladığı ve onu sık sık doğru yola çağırdığı (“Nesrincim, hadi durma, katıl kızım. Son bir defa, hadi kırma beni. Gel yanıma, birlikte kıbleye dönelim”) hikâyede sürekli sitem eden, ilgi bekleyen ve müdahale eden bir annenin varlığını sade bir dil ile anlatıyor Tüzen.

Bir yan hikâye olarak, çalışmayan ve kendisini döven kocasından yaka silken, dört çocuklu kadına Nesrin’in yardım teklif etmesi ve kadın sığınma evine gitmeyi önermesi, filmin kadınların toplumsal konumlarının ve geleneksel bakış nedeni ile karşı karşıya kaldıkları baskıların daha genel bir resmini çizme çabasının bir ürünü. Ne var ki tam da burada bir örneğini gördüğümüz ve diğer bazı bölümlerde de karşımıza çıktığı gibi, sahne adeta kendi başına duran, hikâyenin bütünü ile organik ilişkisi kurulamamış bir içeriğe ve sinemaya sahip; bu da etkisini azaltıyor filmin doğal olarak.
Kızının tercihlerini (evliliğini, kürtaj yaptırmasını, boşanmasını ve genel olarak yaşam biçimini) sıkça eleştiren, geleneksel değerlere ve dinine bağlı görünen annenin bir öğretmen olması çok da uygun bir seçim gibi görünmüyor kadının hayatı açısından. Cumhuriyetin kadınlara “tepeden inme” bir şekilde bir konum vermesi ama kökeninden koparamaması gibi “liberal” bir bakışın sonucu olabilir bu seçim ama burada eğreti duruyor. Senaryosundaki bu problemler bir yana, Nesrin’in kıstırılmışlığını ve anne-kız ilişkisinin bir yandan zenginleştirici, öte yandan boğucu yanını oldukça iyi anlatıyor film. İki kadının öfke, gözyaşı ve bazen de kahkaha dolu sohbetleri pek çok kadının kendi anıları ile kolayca ilişkilendirebileceği güçteler ve bu sahnelerde Vedat Özdemir’in kamerası ile yakalanan anlar da oldukça çarpıcı. Kamera tek bir sahnede “görsel bir güzellik” peşinde oluyor ve açıkçası keşke daha fazlası olsaydı dedirtiyor: Bir cenaze evindeki Nesrin’in pencerenin dışından çekilen görüntüsü bu ve o sırada yağan kar hikâyenin kahramanının bakışındaki yalnızlığı ve yılgınlığı daha da artırıyor.

Filmin epeyce konuşulan finali Nesrin’in annesine (ve genel olarak, içinde yaşadığı toplumun etrafında ördüğü duvarlara) oldukça sert bir tepkisi; korkutulmaya çalışıldığı üzerinden verilen bu tepki bir birikimin sonucu. Senem Tüzen bu final tercihinin de işaret ettiği gibi çok umutlu bir resim çizmiyor ve ülkenin birbirinden çok farklı hayatlar süren kesimleri (nesilleri ve anne kızları da elbette) arasında bir uzlaşının hiç de kolay olmadığını söylüyor. Nesrin’in bavulunda hangi yazarın kitabı olurdu sorusuna verilecek ilk cevaplardan birini (Tezer Özlü’nün “Çocukluğun Soğuk Geceleri”) kullanmakla kolay bir seçim yapmış gibi görünebilir yönetmen ama öte yandan kesinlikle doğru bir kitap bu, Nesrin’in hikâyesi için. Ne ana yurdunun (hem memleket hem anne kucağı anlamında) ne de Anadolu’nun o idealleştirilen “şey”ler olmadığını hatırlatan ve yakın planları ile karakterlerinin boğulma duygusunu yakalayan ve seyirciye de geçiren film üç farklı nesilden birey üzerinden Türkiye’de kadın olmanın hallerini de sergiliyor. Yeni ölmüş olan anneanne toplumun kendisine biçtiği rolü hiç sorgulamadan oynayan “ideal bir anne” olurken, onun kızı bu rolü zaman zaman sorgulamış ve kişisel yaşamındaki boşlukların farkında olsa da bekleneni karşılamaya çabalamış bir anne. Nesrin ise anneliği reddi ile bu rolün dışına çıkan ama yaşadığı toplumda boşluğa düşen bir kadın olarak yer alıyor hikâyede. Tezer Özlü’nün intihar üzerine düşünmüş ve yazmış olması ve psikolojik tedavi görmesi ve Nesrin’in okuduğu bir diğer yazar olan Sylvia Plath’ın ise intihar etmiş olması Nesrin’in “kader”i ile ilgili iyi şeyler söylemiyor seyirciye. Köy ve taşra nostaljisinin “anlamsızlığı”da düşünülerek izlenmesi gereken film ayna, mum, cep telefonu ve özellikle de kapı gibi objeleri çekici ve ima edici bir şekilde kullanıyor. Annenin konuşurken elindeki ekmek parçasını ufaladığı sahnenin güzelliği tüm filme yayılamamış olsa da görülmeyi hak eden, düşünen ve düşündüren bir film bu.