“O kadar harika ki bir tutkuya dönüştü. Aklında bir fikirle başlıyorsun. Bir adım ileri gidiyorsun. Sonra bir adım daha. Sonra bir bakmışsın ki o yoğun tutku seni ele geçirmiş… ama olsun… Sırf verdiği haz için devam ediyorsun… sonra yaşatacağı o saf tatmin duygusu için”
Tatil için gittikleri Fransa’da kız arkadaşı hiçbir iz bırakmadan ortadan kaybolan bir adamın ona ne olduğunu saplantılı bir şekilde araştırmasının hikâyesi.
Senaryosunu Hollandalı yazar ve gazeteci Tim Krabbé’nin 1984 tarihli, “Het Gouden Ei” adlı romanından uyarlayarak Krabbé ve George Sluizer’in yazdığı, Sluizer’in yönettiği bir Hollanda ve Fransa yapımı. Öyküsünün kurgusu, finali ve “gerçeği öğrenmenin bedeli” teması ile çekici bir psikolojik gerilim yapıtı olmayı başaran çalışma, Stanley Kubrick’ten “gördüğüm en müthiş” film övgüsünü de almıştı. Ucuz oyunlara girişmeden seyirciyi etkilemeyi başaran yapıt; sadece duygulara değil, akla da hitap etmesi, kronolojiyi sıradan bir doğrusallıktan uzaklaştıran kurgusu ve klasik sinemaya yakın duran sinema dili ile kesinlikle görülmeyi hak ediyor.
George Sluizer’in sadece 5 yıl sonra “The Vanishing” adıyla ve İngilizce olarak tekrar çektiği ama sonucun pek de başarılı olmadığı yapıt, açılış sahnesinden başlayarak seyirciyi seyredeceği öyküye başarılı bir şekilde hazırlıyor. Bir ağacın gövdesindeki bir dal böceğini gösteren kamera kayarak yeşillikler içindeki bir köyü gösteriyor ama bu kayma hareketi bu güzel görüntünün dev ayakları olan bir viyadüğün hemen yanında olduğunu fark etmemizi de sağlıyor. Otoyoldaki arabaların birinde genç bir Hollandalı çifti görüyoruz. Rex (Gene Bervoets) ve Saskia (Johanna ter Steege), üzerlerinde bisikletlerinin olduğu araçlarının içinde oyunlar oynayarak Fransa’da tatil yapacakları yere doğru seyahat etmektedirler. “Otobandan çıkalım, etrafı görelim biraz” sözü ile yollarından saparlar ve benzinlerinin bitmesi yüzünden bir tünelin içinde kalmak gibi bir sıkıntıdan sonra, yakıt almak ve dinlenmek için bir benzincide mola verirler. Kendisini içinden çıkamadığı altın bir yumurtanın içinde bulduğu, dışına çıkamadığı bu yumurta ile uzayda sürüklendiği ve yalnızlıktan boğulduğu bir düşü sürekli olarak gören genç kadın içecek almak için benzinciye girer ve ortadan kaybolur. Rex o sırada farkında olmasa da, seyirci için ilk şüpheli, koluna sahte bir alçı geçirmiş olan ve oralarda dolaşan Raymond (Bernard-Pierre Donnadieu) adında bir Fransızdır ve bu adamın kendi kimliğini belli etmeden zaman zaman iletişime geçtiği Rex ondan aldığı mektupların daha da artırdığı bir gerçeği öğrenme merakı ile saplantılı bir şekilde Saskia’nın akıbetini anlamaya çalışacaktır öykünün bundan sonrasında.
Tim Krabbé üzerine kitap yazacak kadar bir satranç tutkunu ve senaryonun uyarlandığı romanını yazarken de bu sevgisinden yararlanmış görünüyor; öykünün kurgusu hayli akıllıca kurulmuş ve Rex ile Raymond arasındaki tüm final bölümü blöfler, tehditler ve oyunlarla sıkı bir satranç maçını hatırlatıyor. Yazarın bir diğer ilgi alanı da bisiklet sporu ve yarışlarına da katıldığı bu spor üzerine yarı kurgusal bir öykü anlatan 1978 tarihli romanı “De Renner” (bizde “Yarışçı” adıyla yayımlandı) özellikle ülkesi Hollanda’da hayli ilgi görmüştü. Onun bu sevgisinin de izleri sık sık çıkıyor karşımıza filmde; Rex ve Saskia tatile giderken iki de bisiklet almışlar yanlarına örneğin ama bundan daha önemli olarak, öykü boyunca sık sık o sırada devam etmekte olan Tour de France (Fransa Bisiklet Turu) ile ilgili radyo yayının sesini duyuruyor bize film.
Öykünün başlarında, Rex’in ihmali yüzünden çiftin araçlarının benzininin bittiği ve bir tünelin içinde mahsur kaldıkları sahneyle eğlenceli ve romantik bir giriş yapan film, bu bölümde ilk gerilime de tanık ediyor bizi. Bu bölümde kısa bir süre birbirlerini kaybeden çiftin bu sahnesini hemen ardından yaşanacak kalıcı kayba bizi hazırlamak ve iki karakteri daha iyi tanımamızı sağlamak için kullanıyor George Sluizer; erkek “Tünelde arkamdan bağırdığında sana daha önce hiç olmadığım kadar âşık hissettim” derken, kadın “O anda senden nefret ettim” diye cevaplar onu. Yine kayıptan önce benzin istasyonunun önündeki bir ağacın altına iki madeni para gömerken görürüz çiftimizi; finalde Rex’in ağacın altında bulduğu bu paraların sembolik anlamı ve her ikisinin de akıbetine bir gönderme olması gözden kaçmamalı bu arada.
Tim Krabbé romanını yazarken, bir yolculuk sırasında Fransa’da bir benzin istasyonunda kaybolan bir kadınla ilgili bir gazete haberinden esinlenmiş. Sadece bir gün süren bu macerayı yanlış otobüse bindiği için yaşayan kadına romanını yazdıktan sonra ulaşıp verdiği ilham için teşekkür de etmiş yazar. Yönetmenin Krabbé ile ilk iş birliği 1985 tarihli “Red Desert Penitentiary” filmi ile başlamış. Krabbé’nin kendi gazete makalelerinden yola çıkarak yazdığı, 1978 tarihli aynı isimli romandan çektiği ve senaryosunu birlikte yazdıkları, kitapla aynı adı taşıyan 1985 tarihli bu filmden sonra bir kez daha bir araya gelmiş iki sanatçı. Burada da birlikte çalışmışlar senaryo üzerinde ama Krabbé’nin yazdığı ilk versiyonu pek beğenmemiş yönetmen ve kendi tercihlerinin ağır bastığı üçüncü versiyonu kullanmış. Romana göre iki temel fark var filmde: kronolojik akışın bozulması ve yoğun geri dönüş kullanımı, ve Rex ile Raymond’un filmde romana göre çok daha fazla ortak sahnesi olması. Kronolojk açıdan yapılan değişiklik, sıradan bir kafa karıştırma oyunun ötesine geçilmesi ve “kim yaptı” değil, “ne yaptı” üzerine kurulan bir öyküyü her defasında biraz daha açması sayesinde filme kesinlikle bir çekicilik katmış. “Peki ya belirsizlik, Bay Hofman, o sonsuz belirsizlik? En fenası bu değil mi?” ifadesinin çok iyi bir özeti olduğu temanın çekiciliğini çok akıllıca kullanıyor senaryo ve bunu yaparken, yukarıda anılan ağacın altına gömülen para gibi farklı sembollerden de yararlanıyor. Krabbé’nin romanının adının Türkçe karşılığı “Altın Yumurta” ve bu isim Saskia’nın sık sık gördüğü rüyadan kaynaklanıyor. Bu düşteki “yumurtadan çıkamama” durumu filmde trajik bir unsurla gösterirken kendisini, finalde bir gazete manşetinde karşımıza çıkan Rex ve Saskia’nın fotoğraflarının şeklinin oval olması da dikkat çekiyor. İsimlerden bahsetmişken filmin Hollanda’da “İz Bırakmadan”, Fransa’daysa “Bilmek İsteyen Adam” adı ile gösterildiğini, İngilizce isim olarak “Gözden Kaybolma”nın seçildiğini de belirtmekte yarar var: Hollandalılar Saskia’yı, Fransızlarsa Rex’i odağa almayı tercih etmişler anlaşılan.
Evet, bir psikolojik gerilim öyküsü seyrettiğimiz ama öykünün kötü adamı olan Raymond’un eylemleriyle ilgili sahneleri bir mizah duygusu yaratmak için de kullanmış film. Onun özellikle eylemleri için yaptığı provalardaki acemilikleri, hatta acizlikleri bir kara mizah havası doğuruyor sık sık ve gülümsetiyor da seyirciyi ama bir yandan da bu eğlenme duygusundan dolayı rahatsız olmasını da sağlayarak onun ek bir etkileyicilik yakalıyor. “Seninle tanışmak istiyorum. Kız arkadaşımın başına geleni öğrenmek istiyorum. Bunun için ne yapmam gerekiyorsa hazırım. Senden nefret etmiyorum. Kin beslemiyorum… ama gerçeği öğrenmem şart” sözlerinin ifade ettiği merak duygusunu sürekli diri tutmayı başaran film, yan bir tema olarak “kadere karşı koyma” arzusunu da öykünün iki erkek karakterinin eylemleri ile sergiliyor ve bir bakıma onları aynı kılıyor ilginç bir şekilde.
Hollandalı Henry Vrienten’in elektro gitar ve keman ağırlıklı, 80’lerin havasını taşıyan ve gerilimi besleyen müziği ile desteklenen filmin sıkı hayranlarından biri Stanley Kubrick’ti ve George Sluizer’in ifadesine göre, on kez gördüğü yapıtın karşısında kendi başyapıtı “The Shining”i (1980, Cinnet) “çocuk oyuncağı” olarak nitelemiş. Kubrick, Saskia rolündeki Johanna ter Steege’yi bu ilk oyunculuk çalışmasında çok beğenmiş ve, Uma Thurman ve Julia Roberts’ın geri çevirdiği bir rolü önermiş ve Louis Begley’in 1991 tarihli “Wartime Lies” (Savaş Yalanları) romanını uyarlayarak çekmeyi planladığı, sonradan iptal edilen “Aryan Papers” adlı çalışmanın başrolünü önermiş ona. Kubrick özellikle öykünün kurgusunu, finalini ve suçlunun kim olduğu baştan belli olmasına rağmen merak ve ilginin canlı tutulmasını takdir etmiş en çok.
“Ömür boyu taşınacak bir yoğun merak duygusu” ile “bedeli ödenecek bir bilme”nin arasında kalan bir adamın hikâyesi olarak da özetleyebileceğimiz filmin üç başrol oyuncusu da rollerinin hakkını vermişler. Öykünün yaklaşık ilk 20 dakikasında görünen ve sonra sadece geriye dönüşlerde izlediğimiz Johanna ter Steege bu ilk oyunculuk çalışmasında, yokluğunda da varlığını hissettiren kalıcılıkta sade ve güçlü bir performans sunuyor. Gene Bervoets ise senaryonun kendisine tanıdığı imkânı iyi değerlendiriyor ve bir başka öyküde kötü adamda olması beklenen saplantınn daha fazlasına kapılan karakterini inandırıcılığı hiç eksilmeyecek şekilde canlandırıyor. Fransız oyuncu Bernard-Pierre Donnadieu ise aralarında daha önce Polanski’nin “Le Locataire” (Kiracı, 1976) filmi gibi önemli yapıtların da bulduğu çalışmalarda yer alsa da, asıl ilgiyi buradaki performansı ile toplamış ve kariyerinde pek çok örneği olan kötü adam rollerinin en güçlü olanlarından birinde çıkmış karşımıza; bir sosyopatı, üstelik kimi küçük mizah anları da olan bir filmde canlandırmak ve onu gerçek kılmak önemli bir başarı gerçekten.
George Sluizer; Claude Chabrol ve Alfred Hitchcock yapıtlarından esintiler taşıyan bu filminde çekiciliği hem gerilim duygusunu sürekli olarak canlı tutması hem de sürpriz üzerinden yaratıyor ve bunlardan birini diğerinin önüne geçirmiyor. Onun klasik sinema dili, günümüzün gösterişli oyunlarına alışık olanlara yeterli gelmeyebilir ama bu yapıt bu alışkanlıkların bir kenara bırakılarak izlemesi gereken, gerilimli, çekici ve hatta eğlenceli bir çalışma çünkü.
(“The Vanishing” – “L’homme qui Voulait Savoir” – “Kayboluş”)