Yazar: Gürkan Kılıçaslan

Life as a House – Irwin Winkler (2001)

“Sevgimden kuşkulanmana neden olmam hatalarla dolu hayatımın en büyük hatasıydı”

Ölmek üzere olduğunu öğrenen bir adamın eski hatalarının sonuçlarını düzeltme ve geride bir şeyler bırakma çabasının hikâyesi.

Sinemanın özellikle de Amerikan sinemasının favori temalarından biri karşımızda. Ölümcül hastalığı olan bir kahraman -favori hastalık kanserdir elbette-, eski hatalar, ölmeden önce yapılması gerekenler ve kuşkusuz “sevgi her yarayı iyileştirir” türünden bir mesaj. Bu film de tıpatıp bu yolu izleyen ve başta Kevin Kline ve Hayden Christensen olmak üzere iyi performanslar ve profesyonel bir anlatım ile desteklenmiş bir çalışma.

Amerikan sineması hep kural dışı olanın yanında durur gibi davranır ama bu kural dışılığın ancak yine kuralları koyanlar tarafından belirlenmiş kuralsızlığın çerçevesi içinde var olabildiğini söylemez. Benzer biçimde sistemin sorunlarını gösterir gibi yapar ama çözümü ya hiç söylemez ya da yine sistemin kendisini işaret eder çözüm kaynağı olarak. Yirmi yıldır çalıştığı bir işyerinden birdenbire atılıveren bir adamın acısı kısa bir saldırganlık ile rahatlatılır veya bireyselliğin zirvede olduğu bir toplumda insanlar arası ilişkilerin kötü doğası “sapık komşu” örneğinde olduğu gibi kendiliğinden gelişen güzel tesadüflerle iyileştirilir bu filmde olduğu gibi. Özellikle ikinci yarısında zaman zaman “mahalleli güçlülere karşı omuz omuza” atmosferi ile Kemal Sunal’ın çok daha dürüst örneklerini verdiği filmleri hatırlatan bu film Amerikan sineması ve televizyonunun insanların birbirine sarılması (hem mecazi anlamda hem de kelimenin gerçek anlamında) ile her şeyin yoluna gireceğini savunan örneklerinden.

Sıkı bir soundtrack eşliğinde anlatılan hikâyenin pek ciddiye alınacak bir yanı yok ve gereğinden fazla güzel görüntüleri iç bayabilir bir süre sonra ama ne olursa olsun filmi seyre değer kılan bir şey var: evin konumu. Okyanus kenarındaki o konum hani uğrunda kanser bile olmaya değecek güzellikte. Görüntüdeki renklerin yapaylığına veya kartpostal manzaralarına özenmeye hiç gerek yokmuş açıkçası. Bunca sevgi mesajının ağır dozdan öldürebileceğini unutmadan ve şöyle biraz keyiflice gözyaşı dökme arzusu duyulduğunda seyredilebilecek filmlerden. Yoksa hikâyedeki zorlamalara takılırsanız kendinizi aldatılıyor hissedebilirsiniz.

(“Yeni Bir Yaşam”)

Lawman – Michael Winner (1971)

“Onları ya alıp götüreceğim ya da gördüğüm yerde öldüreceğim”

Yargının önüne çıkarmak için yedi adamın peşine düşen bir kanun adamının hikâyesi.

Aralarında Charles Bronson ile yaptıkları da dahil olmak üzere daha çok polisiye, aksiyon ve kovboy filmleri ile tanınan Michael Winner’dan western türünün klasik kalıpları içinde kalan vasat bir film. Kahramanımızı oynayan Burt Lancaster’ın acemice tuttuğu yan flütü çalıyor olması da tek başına filmi farklı bir yere götürmeye yetecek bir çaba değil.

Tüm bir kasabanın huzurunu bozacak olsa da yedi adamı kanun önüne çıkarmaya kararlı olan usta silahşörün görevine ve kanunlara bağlılığını mı sorgulamamız bekleniyor bilmiyorum ama sonuçta ortada bir suç ve hayatını kaybeden masum bir adam var ve şüphelilerin yargılanmasından daha doğal bir şey olmasa gerek. Ne bu yedi kişinin yargılanacağı kasabanın yargıcının kolayca satın alınabilecek biri olması ne de şüphelilerin içindeki en zengin ve en güçlü kişinin aslında olaydan dolayı gerçekten üzüntü duyup uzlaşmak istemesi bu doğal süreci etkileyecek şeyler değil ama senaryo aksini düşünmemizi bekliyor. Kanunlar bir defa bozulursa bunun devamının geleceğine inanan bir kahraman kaldı ki bizim gibi anayasanın bir kere delinmesinden bir şey olmaz diyen kişiler tarafından yönetilmiş bir ülkenin vatandaşlarına çok da şey ifade etmiyor.

Michael Winner filmin ilk karesinden sonuna kadar hızlı veya yavaş, ileri veya geri zum yapıp duruyor kamerası ile. Tamam 70’lerin modası idi bu zumlama işi ama burada işin dozu epey kaçmış. Sürekli bir şeylerin altını çizince, her şeyi vurgulayınca vurgunun herhangi bir esprisi kalmıyor sonuç olarak. Bunun dışında Winner’ın filme yönetmen olarak ekstra bir katkısı olmamış ve hikâye kendi doğal ama pek de çekici olmayan akışı içinde ilerlemiş gibi görünüyor.

Çoğu western filmi gibi erkek bakış açısının egemen olduğu ve tek ana kadın karakterin de finaldeki anlamsız sırtından vurma sahnesi ile cezalandırıldığı film insanı sarıp sarmalayan, hikâyesine ortak eden filmlerden değil. Evet hikâye kanun kavramının güçlü ile güçsüze farklı anlamlar ifade ettiğini, kendi huzurları için kanunsuzluğa göz yumanları gündeme getiriyor gibi ama tüm bunlar pek de başarılı bir şekilde işlenmiyor filmde. Burt Lancaster’ın epey alçak bir tonda seyreden vasat oyununun yanında filmin tek başarılı performansı yılgın şerif rolündeki Robert Ryan’dan geliyor.

(“Kanun Adamı”)

The Limits of Control – Jim Jarmusch (2009)

“Hissiz nehirlere inerken, kayıkçılar kılavuzum değildi artık”

Gizemli ve kuryelik yapar gibi görünen bir adamın garip hikâyesi.

Jim Jarmusch’dan farklı okumalara açık ve “altında ne var” yaklaşımı kullanılmazsa sadece üslupçu ve gizemli olarak nitelendirilebilecek bir film. Oysa filmin adı, finaldeki suikast sahnesinin başta diyalogları olmak üzere tümü ve kapanış jeneriğindeki son cümle beklenenin aksine bu farklı okumayı hayli teşvik eden ve bu okumanın peşine düşenlere oldukça yardımcı olacak unsurlar barındırıyor.

Hayli zengin bir kadroyu barındıran bir film bu. Küçük rollerde karşımıza Tilda Swinton, John Hurt, Gael García Bernal, Hiam Abbass ve Bill Murray isimler geliyor film boyunca ama filmin asıl yıldızı elbette hemen her karede görünen Isaach De Bankolé. Sessiz, soğuk, titiz ve evet gizemli kahramanı çok az yüz ifadesi kullanarak tam da rolün hak ettiği bir şekilde canlandırıyor.

Madrid, Sevilla ve Almería’da geçen film görüntü yönetmenliğini üstlenen ve konusunun uzman ve entelektüel ismi Christopher Boyle’un imzasını taşıyan kamera çalışması ile benzersiz görüntülere de sahip. Özellikle Madrid’deki ilginç mimarili mekânlarının üzerinde duran ve zaman zaman kamera hareketleri ile elde edilen ilginç görüntüleri aktaran film pek çok referans ile de dolu; sinemadan şiire ve mimariye, müzikten resime ve bilime pek çok konu üzerinde gezinen diyalogları ile bu tür referanslardan hoşlananlara epey keyif verecek anlara sahip. “Suspicion” filminden “La Vie de Bohème” filmine sinema ve Madrid Ulusal Müzesi’ndeki tablolar ve bu tabloların gerçek hayattaki karşılıkları ile resim bu referansların ağırlıkta olduğu sanat dalları.

Filmin adı “ego” olabilirmiş diye düşünüyor insan filmi seyrederken. Ego ve başta bilincimiz ile ilgili olanlar olmak üzere kendimize koyduğumuz sınırlar üzerine bir entelektül deneme olarak görülebilecek film tam bir görev adamı şeklinde hareket eden kahramanının bu kontrollü hayatını konu ediniyor temel olarak. Sanatçı bohemliğinin bu kavramın içi boşaltılmış karşılıklarını da karşımıza getirerek bu yeni “denetlenebilir ve kontrollü” kopyalarını da eleştiri konusu yapıyor. Film boyunca sık sık karşımıza gelen helikopterin finaldeki varlığı gizemli adamın yaptığı tüm yolculuğun aslında kendi bilincine doğru yaptığı bir seyahat olduğunu ve finalde ortadan kaldırılanın da bilinci üzerindeki kontroller olduğunu söylüyor sanki. Net ifadeler ile sınırsızlığı ve daha geniş anlamda özgürlüğü kısıtlayan ve bohemliği küçümseyen tüm kontrollere bir karşı duruşu da işaret ediyor filmimiz. Bireyin abartılı bireyselliğini, kendini önemli görmesini ve hayatın anlamsızlığı karşısında bunun saçmalığını hem karakterlerinin diyalogları aracılığı ile hem de kimi görüntüleri ile sık sık ve açık bir şekilde ifade eden film kahramanına duygularını gösterme fırsatını tek bir sahnede veriyor; kısa bir flamenko dansını yüzündeki belirgin bir takdir duygusu ile alkışlıyor kahramanımız ve film boyunca herhangi bir duyguyu yansıtmaktan uzak duran adamın bu hali ile de çarpıcı bir zıtlık yaratıyor. Sanata övgü olarak adlandırabileceğimiz bu sahne önemli bir tema olarak gerçek hayatın anlamsızlığının ve sınırlayıcı yapısının karşısına sanatın özgürleştiriciliğini koyuyor sanki.

Hitchcock’tan Orson Welles’e, Kaurismaki (Aki)’den Nicholas Ray’e has sinemaseverlerin takdir ettiği isimlerin referans olduğu bir film elbette cazip bir filmdir sonuç olarak. Bu eser de hem bu referansları ile hem de metaforları ile ilgiyi hak eden bir çalışma. Amerika’ya da epey bir dokundurduğunu söylemekte yarar var. Amerikalı gansgter konuşmalarından, Matriks filmindeki Ajan Smith karakteri gibi giyinmiş kötü adamlarına ve bu kötülerin başını ortadan kaldıran kahramanımızın finalde giydiği kıyafeti ile de vurgulanan Afrikalı kişiliğine dikkat etmeli.

Finalde kötü adamın kendisini dışarıya karşı korumak için aldığı tedbirlerin boşunalığı ve hatta bu tedbirlerin onun sonunu kolaylaştırmış olması ile tüm kendimize koyduğumuz sınırlara, kontrollü hayatlarımıza sert bir direniş var bu filmde. Tüm bu bahsettiğim okumaları bir kenara koyarsanız sessizliği ve anlatır gibi görünüp anlatmadıkları ile yine de çekici olabilecek bir film. Evet, “güzel filmler rüya gibidir; görüp görmediğimize emin olmadığımız rüyalar.”

(“Kontrol Limitleri”)

Croupier – Mike Hodges (1998)

“Onlara seçimlerini yapmalarını söyleyecekti: Kumarbaz ol veya krupiye”

Yazar olmaya çalışan bir adamın bir kumarhanedeki krupiyeliği sırasında gelişen olayların hikâyesi.

Sarıya boyalı saçları ile hayli yadırgatan bir Clive Owen görüntüsü ile başlayan film bir yandan zeki bir numara anlattığı iddiasını taşıyan bir yandan da sanatın gözde temalarından biri olan yaratan sanatçı ile onun yarattığı karakterler arasındaki ilişkiyi ve iç içe geçmeyi anlatmaya soyunan bir çalışma. Sonuç ise tuhaf bir “soğuk çekiciliğe sahip” ama ağızda bir eksiklik tadı da bırakan bir film olmuş.

Owen’ın oldukça soğuk bir tonlama ile canlandırdığı karakterinin yazar parçası pek de inandırıcı değil ama film onun “tek kitaplık bir yazar” olduğunu vurgulayarak bitiyor ve bu bağlamda karakterinin yazarlık çabasının boşuna olduğunu kendisi de söyleyerek bu inandırıcılık eksikliğinin filme zarar vermemesini de sağlıyor. Karakterin krupiyer parçası ise filmin hikâyesinin asıl aktığı mecra oluyor ama orada da hikâyenin iddiasının aksine yeterince zeki olmadığını belirtmekte yarar var.

Filmin en çekici yanı zaman zaman araya girerek hikâyenin akışını ve kahramanın duygu ve düşüncelerini açıklayan dış ses. Bu seçim filmi bir romanı okur gibi izlememizi sağlıyor ve bir yandan kahramanımızın yazdığı romanı okur gibi hissetmemizi sağlarken diğer taraftan da sanat, sanatçı, edebiyattaki karakterlerin yaratılma süreci ve yazar ile karakterinin birbirine karışması üzerine düşünmemize de imkân sağlıyor.

Clive Owen’ın başta yadırgatan ama sonra filmin tarzına çok uygun düştüğünü gösteren oyun tarzı, vasatı aşmayı başaran bir suç filmi havası ve seyircinin özdeşlemesini zorlaştıran ve böylece de filmin “soğukluğuna” uygun düşerek onun olayları mesafeli bir bakış ile izlemesini sağlayan anlatım biçimi ile ilgiye değer bir film. Yönetmen Mike Hodges hikâyenin gerilim yanının imkân verdiği kolaycılığa kapılmayıp farklı bir yöne gitmeyi tercih etmiş. Sonuç tam anlamı ile bir başarı olmasa da bu tercihi ile de çok iyi yapmış. Dozunda tutulmuş bir entelektüel çabanın kimseye zararı olmasa gerek ve burada da bu çaba filmin artı puanlarının çoğunun kaynağı olmuş.

(“Krupiye”)