Etiket: Süha Arın

“Çok aydın fikirliyiz ama fakir misin, beş tane kitap yutsan cahilsin. Var mı pulun cümle alem kulun, yok mu pulun cehennemdir yolun”

Ormanlarda odun kesen tahtacıların zorlu yaşam koşullarının hikâyesi.

Süha Arın’ın yönettiği bir belgesel. Ülkemizde 1979 gibi politik duyarlılığın zirvesinde olduğu bir dönemde çekilen film çocuk işçilik, genel olarak emekçi yaşamı ve tahtacı olarak çalışanların her türlü sosyal güvenceden yoksun yaşamlarını sade ve dürüst bir dil ile anlatıyor. Her ne kadar filme adını da veren 12 yaşındaki Fatma ön plana çıkar gibi olsa da, yapıtta sadece o değil, babası ve erkek kardeşinin de dahil olduğu diğer köylüler de konuşuyorlar. Açılış ve kapanışta köylülerin semah törenini izlediğimiz yapıtta, tahtacıların birer emekçi olarak karşı karşıya kaldıkları zorluklar, umut(suzluk)ları ve geleceksizlikleri tüm çıplaklığı ile sergileniyor. Yarım saatin altındaki süresine rağmen, bir dış anlatıcıya başvurmadan sözü sadece tahtacılara bırakan ve meselesini anlatabilen çalışma görülmesi gerekli bir belgesel.

Sinemamızda özellikle 1970 ve 80’li yıllarda çektiği belgesellerle bu türün en önemli ve sadık isimlerinden biri oldu Arın. Onun kısa film dalında Antalya’da aldığı Altın Portakal’ın da aralarında olduğu farklı ödüller kazanan ve “Tüm orman emekçilerine ve çocuklarına” ithaf edilen bu çalışması Toroslar’da ağaç kesim işinde çalışan köylülerin yaşamlarına odaklanmış. Her ne kadar filmde hiç ifade edilmese de açılış ve kapanış sahnelerinde köylülerin semah töreninden Alevi oldukları anlaşılan tahtacılardan Fatma’yı, ailesini ve diğer köylüleri merkezine alarak çekmiş belgeselini Arın. “Benim adım Fatma Çelik. İlkokulu bitirdim. 12 yaşındayım. Babam tahtacılık yapıyor” sözleri ile açılıyor film ve sonrasında tahtacıların bir emekçi olarak çalışma hayatlarına tanık olduğumuz görüntülerle devam ediyor; anlatanların seslerini de genellikle bu görüntüler üzerinde dinliyoruz. Belgeselin anlatıcı olarak hiç dış ses kullanmaması doğru bir seçim olmuş; kurgunun da yardımı ile daha doğal görünen bu anlatımla tahtacılara karşı olan önyargıları, sosyal güvenliklerinin olmamasını, yaşadıkları sosyal ve ekonomik problemleri ve kendilerini sahipsiz hissetmelerini ilk ağızdan dinleme fırsatını yakalıyoruz.

Kapanış jeneriklerindeki bilgilere göre, belgesel Mayıs 2026’da yaşamını kaybeden akademisyen Ahmet Tolungüç’ün araştırmalarından yola çıkılarak çekilmiş ve köylülerle söyleşileri, Arın’ın eşi de olan Semra Özdamar gerçekleştirmiş. Sinema oyunculuğu ile başlayan sanat yaşamını daha sonra yazar olarak sürdüren ve 1970’lerde aralarında Antalya’da ödül aldığı “Kara Çarşaflı Gelin”in de (1975, Süreyya Duru) olduğu önemli filmlerde rol alan Özdamar dönemin yoğun politik atmosferinde sol sinemanın öne çıkan isimlerinden biriydi. Onun yürüttüğü söyleşilerin emek, sömürü, eşitsizlik ve adalet odaklı bir metin doğurması sürpriz değil kuşkusuz. “Biz ne ölüyüz ne sağ. Ne ölü ne sağ, arada” vb. sözleri sıkça duyduğumuz belgeselin ses bandının öne çıkan iki unsurunu anmakta da yarar var: Tahtacıların yaşamlarının ayrılmaz bir parçası olan motorlu testerenin ve onun devirdiği ağaçların sesi, ve solo sazla seslendirilen melodiler, saz eşliğindeki ağıt (Mehmet Civanoğlu) ve deyişler (Haydar Parlak). Müzik düzenlemelerini Klasik Batı Müziği türünün yerel motiflerden beslenen eserleri ile tanınan parlak ismi Nevit Kodallı ve Türk Halk Müziği türünün başarılı isimlerinden bağlama sanatçısı Mehmet Erenler’in yaptığı yapıtın yardımcı yönetmenleri sonradan kendi yönetmenlik kariyerlerini başlatan Nesli Çölgeçen, Yalçın Yelence, Cemal Karaman ve Kemal Sevimli olmuş.

Yalnızlığı ve yoksulluğu nedeni ile ölümü tercih ettiğini söyleyen yaşlı kadın, sağlık hizmetine erişim zorluğu yüzünden eşini kaybeden adam ve onun yaktığı ağıt gibi etkileyici anları olan yapıt sade, zarif ve samimi görüntülerle tanıklık ediyor Tahtacıların yaşamlarına. Çaresizlikten başvurulan çocuk işçiliğinin de bir parçası olduğu sömürü düzeninin (“Biz işçiler böyle ezilir” diyor deyişlerden biri) yanında, Tahtacılar kendilerine karşı olan önyargıdan da söz ediyorlar. Ne var ki semah gösterisinin ve daha dolaylı olarak çocuklarını okutmaya çalışmalarının bir kanıtı olduğu Alevi kimlikleri hiç anılmıyor. Bu seçim dönemin politik söylemlerinin sonucu olabileceği gibi, yeterince açık ve ayrıca vurgulanması gerekmeyen bir unsur olduğu düşünülmüş de olabilir bunun. Oysa Tahtacıların karşı karşıya kaldığı önyargıların önemli nedenlerinden biri bu kimlikleri olsa gerek.

Belgeselde kışın köyde yazın dağda geçen göçebe yaşamından mutlu olmadığını, şehirde yaşayıp öğretmen ya da doktor olmak istediğini söyleyen Fatma için çekimlerden 20 yıl sonra, 1999’daki bir röportajında şöyle demiş Süha Arın: “Fatma şimdi otuz iki yaşında olmalı. İmkânım olursa Tahtacı Fatma İki‘yi çekmeyi çok istiyorum”. Çekimlerden sonra Fatma ve ailesi ile bir süre mektuplaşan Arın’ın bu arzusunu yerine getirense bir başka yönetmen oldu. Sezer Ağgez 2022’de çektiği, Türkiye ve Estonya ortak yapımı “Fatma’dan Sonra 40 Yıl” adlı uzun metrajlı belgeselde, Arın’ın filminde görev alanlar ve Fatma ile konuştu ve aradan geçen kırk yılın sonunda nelerin değiştiğini ya da değişmediğini anlattı seyirciye. Yüksek lisans tezini Süha Arın’ın sineması üzerine yapan Ağgez hayranı olduğu sinemacıya yapabileceği en büyük saygı gösterilerinden birini yapmış oldu böylece.

Süha Arın’ın 1978’de TRT için çektiği “Yörük Elif” için mekân ararken karşılaşmış Tahtacılarla ilk kez ve onların öyküsünü, finansman bulamayınca kendi parasıyla ve aldığı borçlarla filme alabilmiş. Onun işte bu filmi ele aldığı topluluğun yaşam biçimi ve geleneklerine eleştirel bir bakış da atıyor olması gerektiği gibi. Örneğin Fatma’nın okumak istemesine ve babasının bu yöndeki arzusuna rağmen, erkek kardeşine sağlanan imkândan, annesinin hasta olması yüzünden yoksun kalması ya da yine onun “Ben hayatımda hasta olduğumda ağlarım. Abim döver ağlarım, annem azarlar ağlarım, babam hiçbir şey yapmaz…” ifadesi sürdürdükleri yaşamla ilgili ipuçları veriyor bize. Özetlemek gerekirse, Arın’ın filmografisinin en önemli örneklerinden biri olan belgesel sinemanın özellikle bu türde hangi yolda ilerlemesi gerektiğini de gösteren başarılı bir çalışma.

“Anadolu insanının çok renkli, çok sesli geleneksel yaşam biçiminin hâlâ sürdüğü Kula… ve yüksek duvarlarla sokağa karşı sağırlaştırılmış; yaşamın tüm seslerinin, tüm renklerinin tanığı avlular”

Manisa’nın Kula ilçesinin üç gün süren bir düğün üzerinden anlatılan ve yörenin Osmanlı döneminden kalan ahşap evlerine odaklanan hikâyesi.

1964 – 1997 arasında çektiği filmlerle sinemamızın ilk ve o dönemde sadece belgesel çeken nadir isimlerinden biri olan Süha Arın’ın 1983 tarihli ve ödüllü yapıtı. Yine sinemamızda sayısı az olan okullu yönetmenlerden biri olan ve ABD’de sinema eğitimi alan Arın’ın bu belgeseli Kula’nın sokaklarında, tarihi evlerinin iç mekânlarında ve avlularında dolaşan kamerası ile yörenin yaşam tarzına, geleneklerine ve tarihin izlerine eski konutlarını öne çıkararak yaklaşan ve uzun süre yakın durduğu “kaliteli bir tanıtım filmi” havasını sonda güçlü bir mesajla değiştiren önemli bir kısa belgesel. Taşıdığı yitip gidenler duygusunun, filmin üzerinden geçen kırk yılı aşkın süreden sonra eklenen hüzünlü bir nostalji atmosferi ile daha da arttığı yapıt, belki sinema sanatı açısından daha fazlasını arzu ettiriyor ama yine de sinemamızın belgesel türünün kayda değer örneklerinden biri ve ülkemizin tarihi miraslarından birinin o günlere kalabilen izlerini bize aktarması ile önemli bir çalışma.

Antalya’da “En iyi Kısa Film” dalında Altın Portakal kazanan “Kula’da Üç Gün”ü Süha Arın, Ankara Üniversitesi Basın Yayın Yüksek Okulu öğrencileri ile birlikte çekmiş. Kültür Bakanlığı’nın yapımcılığı ile çekilen film uzun bir süre, zaman zaman daha da etkileyici olan bir sinema duygusunu da barındıran bir “Kula’daki tarihi mirasın tanıtımı” havasında ilerliyor ama sonda Arın bu miras ile ilgili toplumsal bilincin ve devlet özeninin ne kadar önemli olduğunu hatırlatan görüntülerle yapıtı daha farklı bir konuma taşıyor. Açıkçası filmin, tüm güzel görüntülerine rağmen monotonlaşmaya doğru ilerleyen havasını kıran bu seçim çok önemli ve yapıtı zenginleştiriyor kesinlikle.
ABD’de Horward Üniversitesi’nde Sinema Televizyon Yapımcılığı ve Yönetmenliği okuyan Süha Arın, The American Üniversitesi’nde Kitle Haberleşmesi – Hükümet ve Kamu Enformasyonu dalında lisans üstü yapmış daha sonra. ABD’de bulunduğu süre içinde, 1968’de televizyon için “Pride” adını taşıyan bir belgesel de çekmiş ve bu yapıtta, siyahların hakları için çalışan aynı isimli bir örgütü anlatmış Arın. Türkiye’ye döndükten sonra, 1974’te “Hattilerden Hititler’e” (Hitit kültür ve sanatını ele alan bir belgesel) ile başlayan ve 1997’de “Denktaş’ın Fotoğrafları” (Rauf Denktaş’ın hayatını anlatan biyografik belgesel) ile sona eren filmografisinde yönetmen pek çok önemli belgesele imza atmış. Bu yapıtlardan biri olan “Kula’da Üç Gün” genç bir çiftin resmi nikâh töreninden görüntülerle başlıyor ve daha sonra bu çiftin üç gün süren hazırlıklarını ve düğün törenini getiriyor karşımıza. Bunu yaparken de Kula’nın Osmanlı mirası evlerini, avluları ve iç kısımlarına odaklanarak filmin ana unsurları olarak kullanıyor ve özellikle evlilikle ilgili geleneklere de tanık olmamızı sağlıyor.
Resmi nikâh töreninde geline evlilik kararını üç kez soruyor memur ve ilk ikisini cevapsız bırakan gelin ancak üçüncüsünde veriyor evet cevabını; damatsa ilk soruluşunda yanıtlıyor aynı soruyu. Böylece gelinin “hevesli” görünmemesini sağlayan bu “gelenek” imam nikâhında değişiyor ve kadına da erkeğe de 3 kez sorduğu sorunun cevabını yine 3 defa alıyor imam. Bu, belgeselde gördüğümüz günlük yaşam ve gelenek örneklerinden sadece biri. Kamera özellikle Kula çarşısından saptadığı görüntülerle keçeci, seyyar fotoğrafçı, bakırcı ve çömlekçi gibi geleneksel meslekleri de getirirken karşımıza, yitip gidenler arasında bu el becerilerini de hatırlamamızı sağlıyor. Resmi nikâhtan sonra annesi ile alışveriş için çarşıyı gezen gelini görüntüleyen kamera burada olduğu gibi, sık sık kaydırmalara başvuruyor. Bir süre sonra tekrara düşme havası taşısa da, kameranın bu çekimlerle bize yansıttıkları ilginç ve önemli olduğundan pek de rahatsız etmiyor bu tercih.

TRT’nin ilk spikerlerden biri olan, Süha Arın’ın abisi Süreyya Arın güçlü diksiyonu ve etkileyici ses tonu ile kardeşinin pek çok yapıtında anlatıcı rolünü üstlenmişti “Kula’da Üç Gün”de olduğu gibi. Onun seslendirdiği metin, Ziya Altınışık, Sevinç Çor ve Zafer Kiraz’ın ortak çalışması ile oluşturulmuş ve sıradan bir tanıtım içeriğinden uzak durularak; doyurucu, dozunda ve zaman zaman da şiirsel bir hava yakalanmış. Sondaki görüntüler dışında, filmin doğrudan tek “mesaj”ı da “ahşabın yerini fayansa” bıraktığı ifadesi ile bu metinde çıkıyor seyircinin karşısına. Tam da bu örnekten yola çıkarak belgeselin bir tercihi üzerinde durmak gerekiyor; Süha Arın’ın filmi sadece mekânlar, düğün gelenekleri ve günlük yaşamın kısıtlı boyutları üzerine kurulu. Kırk dakikanın altında bir süresi olan bir belgeselin daha geniş bir bakış içermesi zor elbette ama yapıta bu bakışı çağrıştıran bir başlık seçilmemesi daha isabetli olabilirdi. Kültür Bakanlığı’nın yapımcılığı ile ve 12 Eylül darbesinden iki yıl sonra çekilen bir filmin herhangi bir alanda eleştirel bir bakışa sahip olması ya da siyasi göndermeleri olması da mümkün değildi ama yine de bir duvarın üzerinde bir siyasi örgütün ismi -üzeri boya ile kapatılmış olsa da- kendisini gösterebilmiş.

Üç gün süren süren düğünün tüm kasabayı halkı, evleri ve sokakları ile birlikte içine alması üzerinden toplumdaki imece geleneğini de sergiliyor film. Erkek ve kadınların ayrı ayrı toplandığı eğlencelerin yanında, hemen tüm sahneler bugün nelerin değiştiğini de görmemizi sağlıyor. Örneğin kadınların başörtülerinin varlığı/yokluğu ve takılanların bugüne göre biçim farklılıkları aradan geçen kırk yılı aşkın sürede nelerin değiştiğinin iyi bir örneğini oluşturuyor. Düğünün kronolojik akışını sık sık bölüyor Süha Arın ve sürekli kaydırma hareketleri ile kamera mekânların iç ve dış kısımlarındaki el işi süslemeleri, oymaları ve objeleri seyircinin karşısına getiriyor. Hayli çekici ve sondaki “sürpriz” düşünüldüğünde, önemsiz olmayan bir kısmının -aradan geçen kırk yıldan sonra daha da fazlasının- yitip gittiği bu güzelliklerden ve yarattıkları kültürel zenginlikten etkilenmemek mümkün değil. 2009’da yaşamını yitiren, klasik müziğimizin usta isimlerinden Nevit Kodallı’nın hazırladığı orijinal müzik çalışmasını ve Sabri Uysal’ın bağlamasından çıkan melodileri de anmamız gereken filmin Ali Özdemir ve Hasan Özgen imzalı görüntüleri ve Mehmet Gürsan imzalı kurgusu da sadelik ve zariflik içeren başarıları ile dikkat çekiyor.

Yeşim Ağaoğlu ile yaptığı bir röportajda iyi bir belgeselin tanımını “gerçeği yakalamak ve estetik kaygılardan ödün vermemek” üzerinden yapmış Süha Arın; işte bu yapıtı da onun bu tanıma en çok uyan çalışmalarından biri. Aynı söyleşide, 1979’da çektiği ve en başarılı eserlerinden biri kabul edilen “Tahtacı Fatma” (Toroslar’da ailesi ile birlikte ağaç kesim işinde çalışan 12 yaşındaki bir kızın hikâyesi) ve 1985 tarihli “Camın Teri” (cam fabrikasında çalışan üç genç işçinin hikâyesi) filmlerinin gösterim engellemeleri ve yasaklamalar ile karşılanmasından duyduğu üzüntüyü dile getiren ve sinemamızın kalburüstü belgesellerinde imzası bulunan Süha Arın’ın bu yapıtı görülmesi gerekli bir çalışma son bir söz söylemek gerekirse.